A outra microtoponimia [1]

Sabida é a riqueza da toponimia galega. O Nomenclátor editado pola Xunta inclúe o nome de máis de 40.000 lugares habitados, o que supón un cuarto dos de todo o Estado e máis dos que hai en todo Portugal. 

Outro dato: entre os dez topónimos máis empregados en todo o Estado, nove son galegos. O número 1 é «A igrexa», cun total de 600 lugares esparexidos por toda Galicia. O número 2 é «O Castro». O número 3 é «Vilar». E así sucesivamente con outros como «A Torre», «O Pazo», «Outeiro», «A Casanova» e «Vilanova».

Se temos en conta que, ademais dos núcleos de poboación, cada camiño, cada outeiro, cada penedo, cada regato, cada poza, adoita ter o seu propio nome, estímase que poderían chegar a rexistrarse máis de 2 millóns de microtopónimos. A maior densidade de toda Europa! Para conseguir recompilalos acábase de presentar unha nova app, dentro do proxecto Toponimízate. 

Mais desta volta, imos centrarnos noutro tipo de microtopónimos: os que posúen menos letras. Se hai un tempo dedicamos un comentario a eses nomes de lugar interminables que de cando en vez aparecen polo mundo adiante, hoxe imos cos topónimos minúsculos.

De dardes un paseo real ou virtual pola xeografía galega, non é difícil dar con localidades de só tres letras: Teo, Cee, Zas, Oia, Tui... De dúas letras xa é outro cantar. A min non me vén ningún nome á cabeza, agás algún microtopónimo introducido por artigo, como A Uz (Chantada, Lugo) ou O Az (Rodeiro, Pontevedra). E a vós?

No Estado español, ao parecer o topónimo máis breve é Ea, localidade costeira biscaína. O nome seica designa, na variedade do éuscaro desa zona, un tipo de xunco abundante no esteiro onde se sitúa a vila.

Con todo, o récord dos topónimos máis breves do mundo son dous prodixios dunha soa letra. Atopámolos nas illas Lofoten (Noruega) coa localidade chamada Å, que en noruegués quere dicir ‘regato’, e na Picardía francesa coa localidade de Y. Aí queda iso!

Chegan as bólas de neve

Hai xa tempo dei en Microsiervos con esta imaxe. Palabras que crecen e decrecen penduradas en gran formato no exterior do Instituto Cervantes, en Madrid. Un enredo verbal que consiste, sen máis, en facer series de voces correctas cun número crecente (ou decrecente) de letras, de xeito que as maiores inclúen dentro delas as menores: id, vid, vivid, revivid, sobrevivid.

Este xogo de palabras lembra en parte as «bólas de neve» do grupo Oulipo. Unha «bóla de neve» é un poema cuxos versos están compostos por unha única palabra, co requisito de que cada unha teña unha letra máis cá anterior (se a serie vai en orde crecente) ou unha menos (se vai en orde de crecente). Por exemplo:

E (1)
eu (2)
son (3)
unha (4)
verba (5)
lúdica (6)
riseira (7)
vibrante (8)
evocadora (9)
argalleira (10) 

Aí está a bóla verbal rodante a medrar letra a letra pola ladeira nevada abaixo, ata onde a imaxinación nos dea. E coa bóla a se derreter, perdería unha letra en cada verso. Outro exemplo máis da produtividade das restricións destes xenios oulipenses.

O amigo Cibrán, desde Carta Xeométrica, deume a coñecer a convocatoria dun Concurso de «Bólas de Neve Matemáticas» convocado pola UPV. En castelán e en éuscaro. Alguén se anima a participar? Aínda hai tempo.

Zerorajasoa de Markus

Quen teña a sorte de dominar o éuskaro poderá gozar de Zerorajasoa, a web ludolingüística do ermuarra Markos Gimeno (Markus), que xa nos visitou por aquí en dúas ocasións. 

Este proxecto na rede naceu no 2007 e contén propostas diversas: desde promocións dos seus espectáculos á venda de produtos como camisetas ou bolsas; desde sonetos a obradoiros de palíndromos...

Con todo, o que máis me gusta de Zerorajasoa é o reto palindrómico semanal. Markos Gimeno ofrece cada luns un «palíndromo oculto» que debe ser desvelado mediante tres axudas: o título (que anticipa sumariamente o tema do palíndromo), a pista (que achega, normalmente en forma de pareado, información adicional) e os números (que precisan o número de letras que contén cada unha das palabras do texto capicúa). 

Título:
Trigonometrika librean
Pista:
Berbez eta patsadaz, sinbolo sikua.
Bi hanka berdin daukazu, triangelua.
Números:
4, 6, 4 6. 6 2, 8.

Unha proposta lúdica que cada semana pon á proba o enxeño dos seus seguidores. Así o explica o propio Markus:

Cada luns meto un exercicio que consiste en acertar o «palíndromo oculto». Hai una estrutura numérica que di o número de palabras e cantas letras. [...] Animeime a incluír versos e a xente responde. Tómoo con seriedade e cada luns ás 8 da mañá inclúo un palíndromo, porque hai xente que está aí.

Mágoa que eu de éuscaro, de momento, nin papa. 

«Ezinize najan», canción-palíndromo

Xa vimos nesta entrada ou nestoutra algunhas asombrosas cancións-palíndromo. Hoxe toca outra, mais esta vez... en éuscaro!

Grazas á web do Club Palindromista Internacional souben do grupo vasco de rock alternativo PAM (de nome completo Puto Amoak Matematiketan; en galego: Putos Amos das Matemáticas) e da súa canción «Ezinize najan» (ou «Ezin izena jan»; en galego: «Non pode comerse o nome»). Trátase da versión musicada dun poema palindrómico do ludolingüista Markus Gimeno. Este é o primeiro single do seu novo álbum, financiado mediante crowdfunding.

Aquí podedes ler, completo, ese texto reversible:

Igel izan ezinez ia,
ni naizena onar,
eta beti martziano naiz.
Tramite batera noanez,
ia ni naizen izena
zilegi.

Que podería traducirse así:

Ao non poder case ser ra,
aceptar o que son,
e sempre son marciano.
Como vou a un trámite,
o nome que case son
vale.

E este é o audio.

Outra incrible proeza musical do palindromismo!

Quero... te!

Made in Galiza (2007), de Séchu Sende, un dos grandes éxitos da nosa literatura máis recente: hoxe, todo un clásico das aulas (e tamén de fóra delas). 42 textos breves que ofrecen outras tantas reveladoras aproximacións á nosa situación sociolingüística. Aproximacións poéticas, comprometidas, pedagóxicas... 

Mais tamén son relatos que rebordan sentido do humor e espírito ludolingüístico. Por exemplo, o enredo onomatopéico de «SSSSSH» ou o calembur sobre o que se constrúe «UF».

UF

 Entrou na cafetería, prendeuse naqueles ollos, asombrouse e soubo que atopara algo…Fixo uf e comezou a…, mirouna outra vez e comezou a amala, a querela, pensou, e sentou á mesa máis achegada á cafeteira e sentiu…, uf, que comezaba a…
—Ola —dixo ela—, que queres? 

—Quero… macela.
Ao día seguinte entrou á mesma hora e ela seguía alí e sentiu que, uf, que a quería, en serio, pensou. —Ola —dixo ela—, que queres? 

—Quero… tila.
Ao terceiro día continuaba queréndoa e comezou a imaxinar e a necesitar, ao mesmo tempo, que ela estaba, que ela estivese, comezando a sentir iso tamén, uf. 

—Ola, que queres? 

—Quero… menta.
Ao cuarto día sentiu que xa non podía máis, que tiña que dicirllo. Teño que dicirllo, pensou, uf. 

—Ola, que queres? -dixo ela. 

—Quero... te —dixo el.
Ela abriu os ollos preguntando Como? e el dixo outra vez en baixiño Quero… te. E dixo Quero… te ao día seguinte e Quero… te ao seguinte e ao cuarto día tamén dixo Quero te e entón ela díxolle cos ollos Eu tamén.

Unha obra de transcendencia mesmo fóra de Galicia como demostran as súas traducións ao éuscaro ou ao curdo.

Para gozardes de Made in Galiza ao cento por cento, podedes visitar a magnífica guía de lectura interactiva elaborada por Pilar Ponte. E tamén podedes botarlle unha ollada ás adaptacións audiovisuais dalgúns dos seus textos: «Instrucciones para aprender a hablar gallego», «Na oficina de obxectos perdidos» ou «Falar». 

E pechamos co microrrelato que representa a esencia mesma desta nova xoia da nosa «bibliografía ludolingüística básica»:

Eu nunca serei yo.

Bertsolarismo, arte ludolingüística

Arriba tedes o documental piloto (en dúas partes) do que despois sería a longametraxe Bertsolari (2011), dirixida por Asier Altuna. Cando o vin, non puiden deixar de sentir unha mestura de emoción e de envexa sa. Catorce mil persoas, nun silencio respectuoso e admirado, contemplando unha competición de bertsolaris, orgullosos do propio. Xente de toda condición: homes e mulleres, anciáns e rapaces, aldeáns e urbanitas... a gozar desta sublime arte ludolingüística. Unha multitude que, como di John Miles Folley, o experto estadounidense en tradición oral, «sentía que debía estar alí»: o bertsolarismo como marca de identidade, como instrumento de unión do grupo. 

E así vai o documental esfollando esta irmá vasca da nosa regueifa: a súa relación con outras manifestacións de arte improvisada (poetry slam, jazz..), o exercicio de axilidade mental que supón, o caracter amigable da competición...

Unha peza fantástica na que ben podedes inverter un minutos. Paga a pena!

Longa vida ao «Vide, vide!»

Xa limos aló atrás opinións que sostiñan, non sen retranca, que os galegos tiñamos certa incapacidade para crear nomes comerciais con xeito.

Un bo nome comercial debe cumprir tres regras básicas:

Ser fácil de memorizar.
Conseguir unha boa identidade visual.
Transmitir ideas e emocións que simbolicen o que se espera da marca.

Se a isto se lle engaden unhas pingas de saber ludolingüístico, o resultado pode ser brillante. Ben o saben publicistas e deseñadores gráficos.

Calquera recurso vale: o acrónimo (por exemplo: «Eroski», combinación das voces éuscaras erosi ‘comprar’ e toki ‘lugar’, traducible como ‘lugar onde comprar’), o ambigrama (por exemplo: «oysho», a división de lenzaría do grupo Inditex)...

A foto que encabeza o comentario de hoxe amosa unha nova doa no colar das nosas fermosas marcas de empresa: «Vide, vide!», un espazo enocultural no mesmo centro de Compostela. Unha denominación de alma ludolingüística que enreda coa homonimia entre vide ‘planta arbustiva que dá uvas’ e vide ‘imperativo de vir’. Un nome, en definitiva, de doada memorización, visualmente simple e que transmite á perfección a idea de convite a gozar do viño e doutros moitos praceres (gastronómicos e culturais).

Longa vida ao «Vide, vide!»

Steve Kulick, campión dos encrucillados

Velaquí a Steve Kulick: brillante campión de resolución de encrucillados. Como di o comenzo do anuncio (en inglés): «non é doado ser un campión». Este título cómpre gañalo a pulso con duros adestramentos. Traballar día a día a capacidade de concentración, a velocidade co lapis e, sobre todo, a riqueza de vocabulario. ;-)

Este anuncio publicitario da lotaría oficial do estado de Oregón achéganos, en clave de humor, ao fenómeno dos campionatos de encrucillados. Nesta web ou neste vídeo, vemos como estes torneos ludolingüísticos teñen gran tradición no ámbito anglosaxón. Con todo, tamén os podemos atopar máis preto de nós, coma o recente Campionato de Euskal Herria de Encrucillados, unha envexable iniciativa normalizadora organizada pola revista de pasatempos en éuscaro Luma.

Todos estes campionatos desenvólvense coa mesma estrutura: ante o público, varios finalistas resolven, por separado e á vez, un mesmo encrucillado. Illados do seu arredor por auriculares, dispoñen dun tempo límite e quen primeiro remata correctamente é o gañador ou gañadora. Para os demais asistentes, ese tempo é amenizado por músicos, cómicos ou outros artistas.

En fin, todo un exemplo de como gozar do idioma cun chisco de san espírito competitivo.

Solucións á análise dos chistes de Nachortas (26-10-2012): Polisemia (costas = ‘ribeiras’ - ’lombo’) / Aférese ([r]ico - [p]obre) / Antonimia (‘subir’ - ‘baixar’) / Polisemia (carreira = ‘conxunto de estudos’ - ‘acción de correr’) / Sufixación (socorro - socorristas).

Apalabrados: «app» para xogar en galego

Hai escasamente un mes dei con esta noticia na revista Código Cero: «Xa é posible xogar a Apalabrados en éuscaro (e axiña en galego)». Para os amantes dos xogos de palabras na nosa lingua podería ser unha das novas do ano! Poder xogar con esta app nos nosos teléfonos sería unha marabilla, ademais dun paso máis na normalización lingüística no ámbito das novas tecnoloxías (que avanza tan devagar).

Apalabrados é unha versión do Scrabble para dispositivos móbiles: un xogo de palabras cruzadas on line para o sistema iOS. Orixinalmente naceu, coma sempre, en inglés, co nome de Angry Words. A alguén se lle ocorre que complexa táctica comercial hai detrás deste nome? ;-) O certo é que un xogo de mesa tan clásico e popular non precisaba desta estraña reviravolta. En fin, Apalabrados, a denominación para a versión galega, portuguesa e castelá, resulta moito máis acaído.

Ao ter carácter multixogador, podes enfrontarte a calquera en calquera momento, basta con que o/a opoñente descargue tamén o xogo. Como sucede no Scrabble, enfróntaste a un taboleiro baleiro cun feixe de letras. Cada vez que introduces unha palabra, o/a contrincante recibe a notificación vía e-mail de que é a súa quenda. E así ata que gaña o/a mellor!

Esperemos que non haxa que agardar demasiado para que os contactos entre Etermax e a RAG dean axiña os seus froitos. Oxalá!

Ah!, e por se alguén non o coñece, aquí deixo o enlace de galapps, unha valiosísima iniciativa que nos ofrece, na nosa lingua, un conxugador verbal, un tradutor e un dicionario para iPhone e iPad, dispoñibles na App Store de Apple.

Robots bertsolaris

Ano tras ano, día tras día, os avances na lingüística computacional déixanme abraiado. Bancos de datos terminolóxicos, procesadores de texto, correctores ortográficos, tradutores automáticos, programas de recoñecemento e de síntese de voz... e agora a guinda: os «robots bertsolaris».

Os bertsolaris son os equivalentes dos nosos regueifeiros. A esencia común da súa arte é a disputa dialéctica a base de coplas creadas coas ferramentas do enxeño, da retranca, do dominio da palabra e da capacidade de improvisación.

Velaquí a noticia, do 18-04-2012. 

A información que circula pola prensa conta que os robots que competiron ese día, Galtzagorri e Tartalo, son froito das investigacións de tres grupos de traballo da UPV (Universidade do País Vasco). Case nada: instalar memorias de bertsos clásicos, buscadores semánticos, programas de creación de versos e de rimas, sintetizadores de voz... e xa temos uns verdadeiros bertsolaris robóticos.

O xogo constaba de varias probas: dadas unhas palabras, improvisar un verso; cantar un verso surrealista aleatorio ao que se debía responder; compoñer versos cun número concreto de sílabas e cunha rima determinada... Finalmente, os bertsolaris humanos resultaron vencedores, mais... por canto tempo?! Quen non lembra a derrota do campión xadrecista Garri Kasparov «a mans» do computador Deep Blue?!

Desde aquí, unha animosa suxestión para os avantaxados investigadores do Seminario de Lingüística Informatica da Universidade de Vigo: Non sería fantástico seguir o exemplo dos colegas vascos e crear robots que emulen as nosas regueifas populares ou as nosas tenzóns medievais?

Solucións aos xeróglifos (21-5-2012): Desconfío de Iria (Des con fío dei ría) / Nos ollos (Nó sol los –sol ao revés–) / Ana co seu pai (Anacos e u pa i) / Antes irei a Lugo (Ante si rei alugo)