Polisemia, humor e prexuízos

O xogo de palabras é unha das ferramentas básicas dos humoristas gráficos, como xa temos visto. De cando en cando propoñemos aquí unha breve reflexión lingüística para descubrir eses mecanismos verbais que xeran a comicidade. 

Un dos recursos máis habituais é a polisemia. O maxín humano, que anda a enredar a cada pouco, axuda a aproveitarmos palabras que xa posuímos para designar novos elementos: gañan así novos significados. Por exemplo, para nomear a ‘peza móbil que pode pulsarse’ das primeiras máquinas de escribir, alguén decidiu usar a mesma voz «tecla» dos instrumentos musicais. Ou cando alguén visualizou unha «araña» nun tipo de ‘lámpada con brazos’, decidiu nomeala co nome do becho.

Moitos chistes baséanse na capacidade destas palabras con diversos significados para producir interpretacións ambiguas e sorprendentes. Desa confusión e desa sorpresa xorde a hilaridade. 

Arriba tedes catro pezas gráficas de grandes debuxantes galegos: Luís Davila, Sabela Arias, Xosé Lois e María José Mosquera. Podedes explicar como actúa en cada unha a polisemia como recurso humorístico? Lembrade que un bo dicionario, como o da RAG, pode axudar.

E, por certo, coñecedes o novo calendario do 2017 da Universidade de Vigo con pezas de Luís Davila? Un almanaque (aquí en PDF) editado desde a Área de Normalización Lingüística baixo o lema «Na Universidade, en galego sen prexuízos» con doce deseños de Davila que convidan á reflexión, con humor, sobre os prexuízos lingüísticos. Nas súas palabras:

A idea principal que pretendo transmitir é a autoestima e que aprendamos a valorar máis o que temos e que falemos galego con orgullo.

Un compromiso dos humoristas gráficos co noso idioma que vén de vello, como podemos ver neste especial preparado hai xa 20 anos no antigo Vieiros.

Palíndromos ilustrados [13]

TU QUOQUE, FILI MI (‘tamén ti, meu fillo’), seica dixo Xulio César (100-44 a. C.) ao ver entre os traidores que o asasinaban o seu propio sobriño, Bruto, ao que amaba como un fillo.

De Pedro Sánchez falar galego, ben poderiamos pensar que esta frase reversible foi a última que pronunciou, antes de dimitir como deputado, ao se despedir, por exemplo, do seu estimado compañeiro Antonio Hernando.

Só hai sete días do último palíndromo ilustrado, mais, co cadáver político de Pedro Sánchez aínda quente, urxía dar saída a esta nova peza. Porque xa se sabe, que cando «non» deixa de ser «non», a «abstención» pasa a ser «si».

Tradución:
¡Oye! ¡No es no! ¡Lo es!
Hey! No means no! It is!

O humor de Xosé Lois

En Lingua de Alcaián dei con esta peza de humor gráfico de Xosé Lois. É do ano 1995 mais, por desgraza, ten plena actualidade. Un berro de carraxe en triple versión dialectal. Xenial!

Xosé Lois, como xa vimos hai tempo, é o pai do Carrabouxo, ese popular personaxe alto e fraco que non se despega da súa boina nin da súa cabicha. A súa percepción do mundo, lúcida e mordaz, sempre é capaz de espertar en nós un sorriso. Podedes gozar do humor do Carrabouxo nas páxinas de La Región ou na súa web oficial. E aquí tedes tamén unha entrevista a Xosé Lois para sabermos máis do seu fillo, que xa fixo 30 anos.

E para rematar, unha proposta: descubride a arte ludolingüística de Xosé Lois identificando nas seguintes pezas estes recursos: polisemia, paronimia, homonimia e calembur.

O humor de Sabela Arias

 

 

Sabela Arias é unha licenciada en Belas Artes que se formou primeiro en Lugo, a súa cidade natal, e logo en Salamanca e en Euskadi. Leva moito tempo dedicada profesionalmente ás distintas facetas da súa arte: ilustración de libros, deseño de carteis, pintura... Pezas súas foron expostas por toda Galicia e tamén en Porto, París, Den Haag, Saraxevo...

Mais esta entrada, como vemos ao comezo, está centrada no seu labor como humorista gráfica. Desde hai seis anos Sabela mantén activo o blog historiasdeiciaeavoa.blogspot.com. Nel recolle as tiras cómicas publicadas periodicamente no xornal gratuíto de Terras de Santiago e que están protagonizadas por unha nena, Icía, e pola súa avoa. Estas dúas mulleres ofrécenos, en clave de humor, unha visión lúcida de todo o que lles preocupa (a política, a economía, a educación, a cultura, a lingua, a natureza...); e sempre cunha perspectiva feminina. Un punto de vista que recorda a sabedoría e a retranca do noso imprescindible Carrabouxo e tamén a irreverencia e a rebeldía da xenial Mafalda.

Así o podemos ver tamén neste vídeo editado pola propia Sabela Arias.

En fin, como vimos en entradas precedentes, os nosos humoristas recorren ás veces a certos xogos lingüísticos para xerar o efecto cómico nas súas pezas. Podes identificar en cal viñetas do comezo se emprega a prefixación, en cal a paronimia e en cal a polisemia?

Xenial Carrabouxo

Neste 2012 no que andamos o Carrabouxo fai xustiño trinta anos, aínda que pareza maior. Tráenos un sorriso diariamente desde as páxinas de La Región da man do seu creador Xosé Lois. Tamén o temos en formato libro e mesmo nunha serie de animación. Un Carrabouxo cargado de retranca e de «saber ludolingüístico», como demostra a súa capacidade de revirar as nosas palabras ata lles atopar os sentidos máis hilarantes. Entre os seus recursos máis habituais: a polisemia, a homonimia, a paronimia e o calembur.

Polisemia: unha palabra que posúe diferentes significados (folla ‘da árbore’ - folla ’de papel’).

Homonimia: dúas palabras diferentes que coinciden, casualmente, no seu significante (saia ‘verbo saír’ - saia ’peza do vestiario’).

Paronimia: relación entre dúas palabras distintas con significantes moi parecidos (absolver - absorber).

Calembur: xogo de palabras que xorde ao segmentar doutro xeito as sílabas dunha ou de máis palabras de xeito que estas cambian de significación (claramente - Clara mente).

Seguro que sodes quen de descubrir que exemplos destes recursos se empregan deseguido:

Solucións aos xeróglifos (3-3-2012): Segundo de dereito / Arriba non cho ve (Arriba non chove)