Lewis Carroll en Silleda

 

Aló, hai cousa dun ano, co gallo do 150 aniversario da publicación de Alicia no país das marabillas, a rapazada do IES Pintor Colmeiro de Silleda xa xogou a desenredar a lea de cuñados, pais e sogros da cea do gobernador de Kgovjni.

Como nos conta Cibrán (Carta Xeométrica) na publicación anterior, este e outros enigmas matemáticos de Lewis Carroll integraron unha actividade que implicou todo o centro. Deseguido vedes a propia Alicia, o gato de Cheshire, a raíña Vermella, a eiruga azul e a Humpty Dumpty presentando por todos os recunchos do centro outros retos matemáticos. Aquí podedes lelos e, se vos presta, xogar con eles.

A cea do gobernador

Para xogar cos enigmas sempre é boa idea acudir aos clásicos. E entre eles, como non, Lewis Carroll. O autor de Alicia no pais das marabillas foi un dos primeiros en facer das matemáticas un pasatempo. Esa idea inspirou gran parte dos seus textos, como os problemas matemáticos e lóxicos que publicou, entre 1880 e 1885, na revista The Monthly Packet.

Co tempo, eses enigmas converteríanse no libro Un conto enredado. O segundo dos seus relatos, titulado «A comida do gobernador», resulta un problema lóxico-lingüístico tan breve como diabólico. Ideal para espremer os miolos poñendo en práctica a capacidade de razoamento e tamén o vocabulario das relacións de parentesco.

A cea do gobernador

O gobernador de Kgovjni quere celebrar una cea íntima, á que pretende convidar o cuñado do seu pai, o sogro do seu irmán e o pai do seu cuñado. Cal é o menor número posible de convidados á cea?

Solución ao enigma «O rei de Persia e a labrega» (21-4-2016): O primeiro ministro sacou unha bolsa con cen dáricos, as moedas usadas naquel lugar. Deseguido foillas dando á campesiña, unha a unha, de xeito que vise gravada en todas a efixie do monarca, o propio rei Darío I.

En que se parece un corvo a un escritorio?

Hai 150 anos, tal día como hoxe, 26 de novembro, Lewis Carroll publicaba Alicia no país das marabillas. Esta obra mestra da literatura inglesa, traducida ao galego desde 1985, rompeu, como xa vimos, cos estreitos moldes didáctico-moralistas das obras infantís da época. Un canto á liberdade, á imaxinación e ao espírito lúdico, con múltiples lecturas, que incomodou a ríxida sociedade inglesa do momento e abriu novos camiños literarios.

En Alicia no país das marabillas abundan eses xogos verbais e de enxeño que tanto nos gustan. Hoxe, que incorporamos este clásico á nosa «bibliografía ludolingüística básica», centrarémonos nun dos seus enigmas máis coñecidos e arrevesados. No seu capítulo 7, Alicia está a tomar o té co Sombreireiro Tolo. Este preséntalle á nena a seguinte adiviña:

—Why is a raven like a writing desk?
(—En que se parece un corvo a un escritorio?)

Despois de divagar durante uns intres, o Sombreireiro pregunta:

—Have you guessed the riddle yet? —the Hatter said, turning to Alice again. 
—No, I give it up —Alice replied—. What's the answer? 
—I haven't the slightest idea —said the Hatter. 
(—Atopaches xa a solución ao enigma? —dixo o Sombreireiro, dirixíndose de novo a Alicia.
—Non. Doume por vencida. —replicou Alicia—. Cal é solución?
—Non teño a menor idea —dixo o Sombreireiro.)

Deste xeito, o enigma quedou sen resposta no libro. Desde entón, foron propostas centos de posibles conclusións. O propio Carroll recoñeceu, no prólogo da edición de 1896, que inicialmente non pensara en lle dar solución, mais o enigma se fixo tan coñecido que finalmente decidiu ofrecer esta:

Because it can produce very few notes, though they are very flat; and it is nevar [sic] put with the wrong end in front.

Porque ambos os dous poden producir unhas cantas notas, aínda que moi deprimentes. E nunca está coa parte de atrás cara a adiante). 

Unha tradución ben difícil polos seus xogos de palabras: o valor polisémico de notes (‘escritas’ e ‘musicais’) e flat (‘chan, liso’ e ‘desafinado’); e a paronimia entre never e nevar, inversión de raven (‘corvo’).

Máis alá desta proposta do propio Carroll, desenlear o enigma converteuse nun popular pasatempo para afeccionados e eruditos. Estas son só algunhas das respostas máis creativas e lúdicas:

 
Aldous Huxley, recorrendo tamén ao xogo de palabras, ideou esta resposta, con dobre sentido:

Because there is a «b» in both, and because there is an «n» in neither.
(Porque hai un «b» en ambos, e un «n» en ningún).

A David B. Jodrey, Jr. ocorréusellle esta:

Because both have quills dipped in ink.
(Porque os dous teñen plumas tinguidas de negro).

Con todo, a que máis me gusta é estoutra de Sam Loyd, dunha ocorrente ambigüidade motivada pola polisemia de on (‘sobre’).

Because Poe wrote on both.
(Porque Poe escribiu sobre ambos os dous).  

E certamente Edgard Allan Poe escribiu «sobre» un corvo: o famoso poema The Raven (1845). Mais... onde o escribiu? Pois «sobre» un escritorio!

Para rematar, dous agasallos: unha interesante entrada do Portal das Palabras dedicada ao libro de Alicia e un fermoso vídeo coa escena do té (con adiviña incluída) do filme animado Alice in Wonderland (1951) redeseñada por Gene Kogan co estilo de diferentes pintores clásicos (Pablo Picasso, Frida Khalo, Vincent van Gogh, Edvard Munch...). A gozar!

Solución aos xeróglifos literarios (24-11-15): A rosa de cen follas, Os dous de sempre, Os biosbardos, A fiestra baldeira, Cambio en tres, O paxaro na boca, Sombra do aire na herba.

O presente de Lewis Carroll

Tempo de agasallos. Aquí vos deixo o meu. Préstavos un novo enigma para espremer un chisco os miolos? Desta volta ofrézovos a adaptación dun enredo do meu admirado Martin Gardner, ese divulgador científico con especial predilección, como vimos hai tempo, pola obra de Lewis Carroll.

O presente de Lewis Carroll (1)

O seguinte problema, obra do xenial filósofo e matemático Martin Gardner, disque relata un feito verídico, mais de non selo tanto ten, pois resulta tan brillante que… «Se non è vero, è ben trovato». O 11 de decembro de 1868 Charles Ludwige Dodgson, máis coñecido como Lewis Carrol, envioulle esta carta a unha nena amiga súa: Dolly Argles.

Miña querida Dolly:
[…] Vou enviarlle ao teu papá un pequeno presente de Nadal que, atreveríame a dicir, che gustará mirar. Consiste nalgunhas finas películas de materia vexetal que alguén atopou o xeito de preparar para que non se desarmen. Están marcadas con algún produto químico formando unha especie de padrón e suxeitas entre dúas placas de cartón para preservalas. Creo que este tipo de cousas non é unha invención nova, mais as marcas neste caso si que o son: fíxenas eu.
Polo momento, máis nada.
O teu amigo que te quere
C. L. Dodgson

Que agasallo lle estaba a enviar Carroll?

(1) adaptado de Perplexing Puzzles and Tantalizing Teasers, Martin Gardner

Solución ao enigma «O caso da espionaxe industrial» (26-11-14):

Xulia Xelmírez descubriu que a técnica coa que se encriptara a primeira mensaxe era o calembur, que consiste en segmentar de forma distinta as sílabas de varias palabras. Así, a mensaxe real dicía:
DINOS QUE MEDICAMENTO IDES SACAR E CANDO O FAREDES.
E tamén viu que na segunda mensaxe se aplicaba a mesma técnica do calembur, mais esta vez co texto orixinal escrito do revés. Dicía isto:
É UNHA NOVA VACINA CONTRA O ALZHÉIMER. SAE O VINDEIRO MES. 

Atropónimos que dan moito xogo

Velaquí un título máis para a nosa «bibliografía ludolingüística básica»: Enredando nos antropónimos (2012), da filóloga Xulia Marqués Valea. Este volume, editado magnificamente por Galebook, pretende achegarlle ao alumnado de Educación Primaria, de xeito lúdico, o mundo dos nosos nomes propios, apelidos, hipocorísticos e alcumes.

O libro inclúe 13 fichas con actividades para desenvolver nas aulas, ademais dun CD cunha sección dedicada aos apelidos galegos e cun compendio de material didáctico en formato dixital. 

Xeróglifos, trabalinguas, acrósticos, lipogramas e moitos outros recursos ludolingüísticos son a base de boa parte das propostas didácticas. E outras teñen como punto de partida unha coidada selección de textos literarios de autores como Xoán Babarro, Ana María Fernández, Paula Carballeira, Xelís de Toro, Lewis Carroll ou Gianni Rodari.

O poeta Sorellini, que se chama de primeiro nome Alberto e de segundo Alberto, é o xefe dunha banda de poetas que escriben letras para cancións e de músicos que escriben cancións para letras. Tamén coñecido por «o Poeta Chorón»...

Gianni Rodari, Contos á máquina 

Unha proposta ben fermosa que se ve complementada con outra ferramenta da mesma autora: Antroponimizando. Proposta dixital educativa para traballar cos nomes e apelidos. 

Alicia no Bosque do Esquecemento

Os que me coñecen saben da miña predilección polos enigmas de calquera tipo: lingüísticos, lóxico-matemáticos, de pensamento lateral... Unha afección que me levou a recompilar algúns destes relatos en dous volumes (Esfinxe e Sherezade), marabillosamente editados polos amigos de TresCtres. 

Outros enigmas tiven a sorte de publicalos durante un tempo nos primeiros números de Sermos Galiza. Pezas de distinta procedencia ás que fun dando forma para unha sección fixa de pasatempos.

Dous anos despois, pensei que sería boa idea desempoar aqueles enigmas esquecidos na gabeta virtual do meu portátil e crear unha sección para eles aquí, en Xogosdelingua. 

Aí vai o primeiro. Agardo que vos guste o pasatempo. Só hai que espremer un chisco os miolos!

Alicia no Bosque do Esquecemento (1)

No libro Alicia do outro lado do espello de Lewis Carroll (pseudónimo do profesor de Lóxica e Matemáticas Charles Ludwige Dodgson), a súa protagonista tivo que adentrarse nun tenebroso bosque, chamado o Bosque do Esquecemento, un lugar no que un podía esquecer o seu propio nome e, por suposto, tamén o día da semana en que estaba.

Velaquí un divertido enredo lóxico que nunca chegou a ser incluído nese capítulo da fascinante obra de Carroll.

Cando dous extraños animais habitantes do Bosque do Esquecemento, un león e un unicornio, se atoparon con Alicia, quixeron darlle algunha pista para saber o día en que se atopaba.

O león mentía os luns, os martes e os mércores, e dicía a verdade os outros días da semana.

O unicornio mentía os xoves, os venres e os sábados, e dicía a verdade os restantes días da semana.

Os dous faláronlle así á rapaza:

—Onte foi un dos días en que me tocaba mentir —dixo o león.

—Onte tamén foi un dos días en que me tocaba mentir a min —engadiu o unicornio.

A aguda Alicia non tardou moito en deducir, a partir destes comentarios, que día da semana era.

Cal era esa día?

(1) Adaptado de ¿Cómo se llama este libro?, Raymond Smullyan

O jabberwocky de Lewis Carroll

Fermosa recitación de «Jabberwocky», o poema máis coñecido de Lewis Carroll (1832-1898), que aparece ao inicio de Alicia do outro lado do espello (1872). A protagonista, Alicia, atopa este poema nun libro, mais co texto invertido. Só pode lerse ao enfrontalo a un espello.

A peza conta a historia dun mozo enviado a matar unha temible criatura coñecida como Jabberwocky. Aquí podedes atopar a peza orixinal completa acompañada da súa versión en galego. A maior parte do texto contén unha linguaxe sen sentido, cunhas palabras froito da fusión de voces reais (frumious: fuming ‘fumegante’ e furious ‘furioso’) e con outras totalmente inventadas (brillig, tulgey...). Con todo, o curioso é que, como sucedía co gíglico de Cortazar, a súa liña narrativa é doada de seguir.

Hoxe o «Jabberwocky» é utilizado no ensino primario e secundario como ferramenta didáctica na aprendizaxe da lingua inglesa: o uso das contraccións, a morfoloxía verbal e nominal...

Un poema extraordinario de Carroll, ludolingüista impenitente, que nos permite ampliar a nosa escolma de idiomas de ficción.

Xogo das diferenzas (Dylan / Yankovic)

Como andas de agudeza visual? Seguro que, por miope que sexas, atoparás sen problema as diferenzas. Arriba, Bob Dylan interpretando o seu tema «Subterranean Homesick Blues» aló polo 1969. Abaixo, un imitador con debilidade polos palíndromos, o humorista e cantante estadounidense Weird Al Yankovic a parodiar no 2006 o xenial poeta de Minnesota.

Yankovic fíxose popular nos EEUU polas súas versións cómicas de cancións populares. Neste caso, se cadra inspirado polo nome capicúa de Dylan (BOB), decidiu facer unha parodia a base de palídromos, un para cada verso. Trinta e oito enunciados en inglés perfectamente reversibles e das máis variadas procedencias: Madam, I’m Adam ou Rats live on no evil star (populares, que eu saiba), Go hang a salami, I'm a lasagna hog (de Jon Agee), Was it a car or a cat I saw? (versión doutro palíndromo de Lewis Carroll)...

Un videoclip cheo de humor e de enxeño que, ademais, homenaxea un dos artistas máis influentes do século XX. Ah!, e para debotos ludolingüistas aquí deixo este curioso xerador de palíndromos que axuda a visualizar e crear estes singulares textos capicúa.

De Charles Lutwidge a Lewis Carroll

Noi hai moito xa se cruzou no noso camiño o xenial Lewis Carroll (1832-1898). Para calquera afeccionado aos xogos lóxicos, matemáticos ou lingüísticos, as súas obras son o verdadeiro paraíso. Para el, ese afán lúdico era o motor da propia creación literaria. Así, con Alicia no país da marabillas (1865), Carroll arredouse da literatura didáctica e moralista tan propia do século XIX e abriu un novo camiño dominado pola imaxinación e polo desexo de xogar. Tomo prestadas aquí as palabras dun magnífico traballo de José María Sánchez (dispoñible na rede), que explica esta idea moito mellor ca min:

Que é Alicia senón un xogo? Un xogo de naipes na primeira parte e un xogo de xadrez na segunda. Pero, por riba de todo, Alicia é un xogo de palabras, unha xigantesca (e ás veces pesada) brincadeira que Carroll lle xoga á lingua inglesa. «Unha lingua —dinos Kathleen Blake— non é máis ca un xogo social, cunhas regras arbitrarias que se establecen por convenio social.»
Pois ben, o que Carroll fixo foi alterar estas regras, mudar o sentido convencional das palabras e darlles un novo sentido, para que todo o mundo puidese rir deste «novo xogo» que inventara Carroll; para que os ingleses, en definitiva, riran de si.

Resulta curioso que este espírito ludolingüístico estivese xa presente na orixe do propio nome literario de Lewis Carroll, pseudónimo do matemático, fotógrafo, profesor e escritor Charles Lutwidge Dowson. Vexamos como:

De entrada, seguindo a tradición humanista, o autor latinizou o seu verdadeiro nome:

CHARLES LUTWIDGE > CAROLUS LUDOVICUS

Despois, fiel á súa afección aos espellos, inverteu os dous elementos:

CAROLUS LUDOVICUS > LUDOVICUS CAROLUS

Finalmente, decidiu recuar coma un reloxo atrasado e resaxonizou esta última denominación ata dar co seu pseudónimo definitivo:

LUDOVICUS CAROLUS > LEWIS CARROLL

En fin, cousas dos ludolingüistas impenitentes!

Solución á proba de agudeza visual co mapa de palabras do mundo: oil (petróleo) = Arabia Saudí, northern (do norte) = Irlanda, period (período) = Exipto, norse (nórdico) = Grenlandia, south (sur) = Namibia.

Eses curiosos acrósticos

Que teñen en común os poetas galegos Xoán Manuel Pintos e Lois Pereiro? Pois que ambos os dous son autores dos poemas acrósticos máis célebres da nosa literatura. Un acróstico, como seguramente xa saberedes, é unha composición literaria construída de tal xeito que, tomando ordenadamente as letras iniciais, medias ou finais de cada verso, estrofa ou parágrafo, se forma un enunciado que determina toda a peza. 

Queira Dios que esta gaita ben tocada
Un recordo lle valla ó bon gaiteiro,
E que millenta mais unda o primeiro
Veñan tocar tamén a Galicia amada.

Inda premita Dios que sea soada
Voando muy vistoso o meu prumeiro
Arrolando cos chios do punteiro
Garrido se mostrando coa alborada.

Avante vaia en tod'as romerias
Levada polas vilas e arredores.
Inda sea a maestra das folías.

Calada nunca estea. E de primores
Inzando os sons preñados, e alegrías,
A busquen homes legos e doutores.

                                 Xoán Manuel Pintos, A gaita gallega

               Acróstico

Somentes
intentaba conseguir
deixar na terra
algo de min que me sobrevivise

sabendo que debería ter sabido
impedirme a min mesmo
descubrir que só fun un interludio
atroz entre dous muros de silencio

só puiden evitar vivindo á sombra
inocularlle para sempre a quen amaba
doses letais de amor que envelenaba
a súa alma cunha dor eterna

sustituindo o desexo polo exilio
iniciei a viaxe sen retorno
deixándome levar sen resitencia
ó fondo dunha interna
aniquilación chea de nostalxia 

                  Lois Pereiro, Poesía última de amor e enfermidade

No acróstico de Pintos revélase unha vibrante exaltación patriótica («Que viva Galicia!»). No de Pereiro faise evidente a consciencia da enfermidade que o consumía («sida», repetido varias veces). Aquí tedes unha emocionante lectura recitada deste último poema por parte de Xosé Luís Méndez Ferrín, ex-presidente da Real Academia Galega.

Aínda que ás veces os acrósticos son usados como recurso mnemotécnico, é dicir, como técnica para recordar mellor algo, no ámbito da literatura adoitan empregarse como xogo para encriptar todo tipo de mensaxes: o nome do autor, o nome da persoa á que se lle dedica a composición ou, como nos exemplos anteriores, unha idea relacionada co texto.

Na literatura universal podemos atopar os máis variados poemas acrósticos, por exemplo: Fernando de Rojas incluíu a mensaxe «El bachiller Fernando de Royas acabó la comedia de Calisto y Melibea y fue nacido en la Puebla de Montalván» nas iniciais dos versos do prólogo da traxicomedia castelá La Celestina. O texto completo do himno nacional holandés, composto de quince estrofas, tamén é un acróstico, xa que as primeiras letras de cada estrofa forman o nome do seu autor: Willem van Nassov. Lewis Carroll incluíu nun poema acróstico o nome completo de Alice Pleasance Liddell, a nena que lle serviu de inspiración para a personaxe protagonista de Alicia no país de las marabillas e de Alicia a través do espello.

Por último, nesta ligazón, nesta ou nestoutra podemos comprobar como a técnica do acróstico resulta moi rendible á hora crearmos poemas. Animádevos a seguir o exemplo!

«Was it a cat I saw?»

Declárome un fervente admirador de Martin Gardner, xenial científico estadounidense divulgador de xogos de enxeño e de matemática recreativa. Un dos seus libros máis engaiolantes é Mathematical Puzzles of Sam Loyd (editado en castelán co título de Los Acertijos de Sam Loyd). Nel recolle unha escolma de enigmas matemáticos do seu paisano Sam Loyd, outro marabilloso creador de enredos. Deseguido presento un destes problemas, que á súa vez se inspira noutra obra mestra: Alicia no país das marabillas, de Lewis Carroll. Deixo o texto íntegro traducido ao galego e a ilustración que o acompaña:

 

Lembremos as notables experiencias de Alicia co gato de Cheshire, que tiña o costume de desaparecer no aire ata que del só quedaba o seu sorriso irresistible. Cando Alicia viu por primeira vez o seu amigo felino, quería saber que tipo de animal era, e posto que na Terra das Marabillas as preguntas se formulan sempre por escrito, escribiu a súa pregunta. Mais, como alí ademais as cousas adoitan lerse de adiante cara a atrás e viceversa, escribiuna como se mostra na ilustración. Isto permítelles aos lectores comezar e rematar onde lles pete, como farían no país das marabillas.
O problema é: de cantas formas distintas se pode ler a pregunta de Alicia, «Was it a cat I saw?» (Era un gato o que vin?) Comece por calquera W, móvase ás letras adxacentes ata chegar ao C central e, deseguido, volva cara ao borde. Pode ir cara a arriba, cara a abaixo, cara a dereita e cara a esquerda.

Aí tedes o enigma. Veña, mans (e mente) á obra!  

Xa imaxino que hai grandes matemáticos entre vós e que non tardariades en calcular cantos camiños palindrómicos (WASITACATISAW) se poden facer nesta grella de letras; con todo, para os que coma min teñan menos habilidade para o cálculo, tamén ofrezo o texto da solución orixinal.

Moitos bos matemáticos incorreron no erro de intentar resolver este problema sobre a base de que hai 24 puntos de partida e igual número de finais. Supuxeron que o cadrado de 24, é dicir, 576, era o número de posibilidades. Pasaron por alto as rutas laterais que ofrecen 252 xeitos de chegar ao C do centro, e como hai igual número de maneras de regresar aos W, o cadrado de 252 é a resposta correcta, isto é, hai 63.504 maneiras diferentes.

Na arañeira dei con esta ligazón que nos dá (en inglés) unha explicación máis gráfica, ampla e detallada da solución deste encantador problema, a medio camiño entre o xogo matemático e o lingüístico.

Caligramas: debuxar con versos

En entradas anteriores observamos as posibilidades visuais da tipografía: eran os casos dos pinacogramas ou tamén das animacións coas letras en movemento. Agora, este post ímolo dedicar a unha das formas máis lúdicas e poéticas formas de debuxar: os caligramas.

Pódese definir caligrama como un poema con forma visual, é dicir, as súas palabras e os seus versos dispóñense debuxando imaxes. As súas orixes remóntanse á antigüidade, desde os poemas figurativos de Simias de Rodas no período helenístico ata os fermosos exercicios de caligrafía árabe. 

 

                  Simias de Rodas («Dobre machado»)                                                                    Caligrama árabe («León»)

Lewis Carroll (1832-1898) publicou o caligrama do rabo dun rato no capítulo III da súa fascinante Alicia no país das marabillas (1865). Con todo, o caligrama, tal como o entendemos hoxe, debémosllo ao poeta vangardista francés Guillaume Apollinaire (1880-1918). O título dunha obra súa, Calligrammes (1918), fusión dos termos caligrafía e ideograma, serviu para lle dar nome a estes poemas visuais.

       

                                                     Lewis Carroll                                                                         Guillaume Apollinaire

Diversos autores galegos aventuráronse na elaboración de caligramas: Manuel Antonio, Uxío Novoneyra, Agustín Fernández Paz, Carlos Santiago, Emma Pedreira... Nesta ligazón podes ver algúns deles. E velaí van outras mostras.

 Agustín Fernández Paz

                                         

 Emma Pedreira

Anímate a crear os teus propios caligramas. E se queres facelo coa axuda das novas tecnoloxías, nesta ligazón e nestoutra tes xeradores automáticos de caligramas.