Encrucillados para todos os gustos

‘Animal anfibio’, dúas letras. ‘Río galego’, tres letras... A quen non lle resultan familiares enunciados deste tipo? Quen non se enfrontou algunha vez ao reto de encher a grella dun encrucillado? Por algo este é, sen dúbida, o xogo de palabras máis popular do mundo.

Boa proba disto é a chea de variedades que podemos atopar. Máis alá do encrucillado convencional, hai palabras cruzadas para todos os gustos. E cada tipo, como xa nos anticipou nesta entrada Márius Serra, ten as orixes máis diversas. Aí vai unha breve clasificación:

Autodefinidos (Alemaña). Presenta definicións sintéticas dentro dos cadros negros da propia grella do encrucillado. Segundo Serra, resultado da «mentalidade práctica xermana», para evitar a molestia de ir abaixo na busca das definicións.

Silábicos (Xapón). En cada un dos cadros non se escriben letras senón sílabas. Nado no Xapón por ter a súa lingua un sistema de escritura silábico.

Brancos (Estados Unidos). Aparecen só cadros brancos na grella porque non se revela a posición dos cadros negros. Cómpre descubrilos a medida que se avanza na resolución. Froito da xenialidade Margaret Petherbridge Farrar, a primeira persoa que ocupou o cargo de editor de encrucillados e pasatempos do prestixioso The New York Times, entre 1942 e 1969.

Crípticos (Inglaterra). Cada definición é un xogo de enxeño en por si (adiviñas, enigmas, anagramas, xogos de palabras…). Moi populares no Reino Unido, onde destaca o encrucillado críptico de The Times.

Bilingües (Quebec). Inclúen palabras en dúas linguas distintas. Os primeiros xurdiron no Quebec, territorio francófono do Canadá. As palabras horizontais en francés e as verticais en inglés.

En fin, diversidade de encrucillados para un mundo diverso.

E, como outras veces, un agasallo final: aquí deixo a ligazón de crosswordlabs, un xerador de encrucillados en liña. Como eles mesmos din: de balde, rápido e doado. Pon un encrucillado na túa vida!

Solución (1-6-2013): Outros exemplos de paronimia: el lecho (‘o leito’) - helecho (‘fento’) - el hecho (‘o feito’).

Màrius Serra e o país dos verbívoros

E, por fin, preséntovos a Màrius Serra. Xa ía sendo hora de lle dedicar unha entrada a este impenitente ludolingüista catalán, do cal se conta, a xeito de «lenda urbana», que leva anos cunha manchea de fichas do Scrabble nos petos coas que enreda a cada intre.

Licenciado en Filoloxía Inglesa pola Universidade de Barcelona, Serra comezou a facerse popular como autor de encrucillados en catalán dos diarios La Vanguardia e Avui. Mais o seu labor profesional arredor dos xogos de palabras é moito máis amplo: publica artigos de opinión, imparte conferencias, dirixe e presenta programas de radio e de televisión e tamén é un recoñecido novelista. No vídeo anterior, de hai xa uns anos, ofrécenos unha amena charla sobre os encrucillados (mots encreuats): a súa orixe, os seus tipos, o día a día do seu traballo...

O seu infinito afán lúdico levouno a fundar Verbalia, o país dos verbívoros. Nas súas palabras: 

«Terra Incógnita sen fronteiras definidas nin lei de estranxeiría. É un verbívoro todo aquel que bebe verbos e os fai bailar. Esta é a única condición».

O primeiro gran logro do proxecto Verbalia foi un fantástico xogo de mesa do mesmo nome. Unha caixa con máis de 50 xogos lingüísticos de todo tipo: para pequenos e para maiores; para xogar en solitario, en parellas ou en equipos. Iso si, polo de agora só conta con versión en catalán ou en castelán (Por que non algún día unha en galego?). Aquí deixo o vídeo da súa presentación.

O feitizo dos pangramas

Un pangrama (do grego pan- ‘totalidade’ e gramma ‘letra’) é un texto que emprega todas as letras do alfabeto dun idioma. Nun inicio os pangramas tiñan un simple valor funcional: en caligrafía, para exercitar a escrita de todas as letras; en tipografía, para comprobar como «se comportan» nun texto as letras dunha determinada fonte; en mecanografía, para presionar a maior cantidade de puntos dun teclado... Polo que sei, un dos primeiros pangramas coñecidos é este latino: GAZA FREQUENS LYBICUM DUXIT KARTHAGO TRIUMPHUM (algo así como: «A riqueza de Libia levou moitas veces a Cartago ao triunfo»?), que contén todas as letras do alfabeto latino clásico e aparece xa en libros de caligrafía dos séculos XVII e XVIII.

Con todo, o certo é que hoxe a creación pangramas é unha das actividades máis populares e entretidas da ludolingüística. O seu valor como pasatempo definiuno ben o xenial Màrius Serra con estas palabras: «En sentido amplo, a maioría dos textos longos son pangramas, mais o seu interese é inversamente proporcional á súa lonxitude».

Aquí tedes algúns dos pangramas máis populares e breves de diferentes linguas (coa referencia dos seus alfabetos):

Inglés
A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z. (26 letras)
The quick brown fox jumps over the lazy dog. (35 letras)
Castelán
A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, Ñ, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z. (27 letras)
El veloz murciélago hindú comía feliz cardillo y kiwi. (46 letras)
Portugués
A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z. (26 letras)
Juiz faz com que whisky de malte baixe logo preço de venda. (47 letras)

En galego dei con algún pangrama na rede. Este, de Xabier Cid, foi o que me pareceu máis logrado:

Galego
A, B, C, D, E, F, G, H, I, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, X, Z. (23 letras)
Necesitamos unha tipografía chuliña de cor kiwi, que lle zorregue unha labazada visual á xente. (79 letras, coas grafías J, K, W, Y)

Como me fervía o corpo, dediqueille un tempo a ensaiar outros pangramas, coa limitación das 23 letras do noso alfabeto. Aí van tres deles:

Aqueles chimpancés xogan outra vez coa fabada no baño. (45 letras)
O verdugo do bolxevique tomou pasta, unha noz e café. (42 letras)
Fíxate, o mesquiño bacharel pide vinganza. (35 letras)

Quen se anima a crear novos pangramas galegos? Ah!, e canto máis curtos mellor. Aquí deixo un xerador de pangramas que, malia partir do abecedario inglés, axuda tamén a crealos en galego.

Por certo, se cadra a alguén lle resultará familiar este texto:

Cando acordou, o dinosauro aínda estaba alí. (36 letras)

Non é un pangrama, senón a tradución dun dos microrrelatos máis célebres da literatura universal, do guatemalteco Augusto Monterroso. Seguro que algún dos vosos pangramas tamén se pode converter nun evocador microrrelato. Ánimo!

Bieito Barreiro, un artesán «palindromeiro»

Francisco Rozados é o autor do libro de relatos Memoria de Trasdomonte (2003), todos eles ambientados nas altas terras de Trasdomonte (en Forcarei) e nas súas xentes.

Un dos contos ten o cativador título de «Soños, só somos os soños», que, ademais de bivocálico («o» aberto e «o» pechado), é palindrómico. O narrador conta, en primeira persoa, as súas vivencias de mocidade ao lado dun singular personaxe: Bieito Barreiro, un artesán do coiro case cego co que compartía súa grande afección pola literatura e polos xogos de palabras. Aquí reproduzo un fragmento:

Xa digo que nunca souben se a esa inquedanza cultural certamente insólita no rural —especie de parnaso terreal e montesío— de Trasdomonte se debía ese veleno da lideira de escribir para o que non se coñece contraveleno ningún. O caso é que Bieito foise convertendo nun mago das palabras, nunha caste de ludolingüista. [...]

Pasei incontables tardes no obradoiro de Bieito, vendo como xogaba coas palabras. Houbo un tempo no que, cada tarde que acudía, tíñame preparado un palíndroma, unha desas verbas ou frases que din o mesmo lidos do dereito ca do revés, é dicir, bicéfalos e bicaudais a un tempo. Aínda os conservo practicamente todos. Comezou con verbas únicas e con frases curtas, do tipo «abafaba», «odiamos o maído» ou «si, si, asalta Atlas a Isis», pero co tempo foise convertendo nun verdadeiro mestre, e mesmo rematou por matinar verdadeiros ensarillados fraseolóxicos. O máis longo dos que conservo é un que di: «E daba o da dama á abadesa, e abafaba, e asedaba a amada do abade». Bieito contoume que este costume que podía rematar en loucura ou en vicio —verdadeira ludopatía, pois xogar era, aínda que fose coa linguaxe e semellara san costume—, constituía para el un pasatempo cada vez maior e máis ineludible, ó xeito dos empedernidos xadrecistas, que fan oídos xordos a aquel que cría e aconsellaba que a vida era demasiado curta para dedicala ó xadrez. Tamén me transmitiu que dera nel lendo a algúns dos mestres que na literatura con maiúsculas prodigan o seu talento lúdico-literario, como os latinoamericanos Borges, Cabrera Infante ou Augusto Monterroso, este un auténtico especialista en palíndromas. Decataríame, anos máis tarde, cando xa morrera Bieito, de que no galego non tiña competencia naquel xogo. Houbo —dínolo o barcelonés Màrius Serra— escritores que facían os seus ensaios xa na antigüidade clásica, como o poeta alexandrino Sótades de Maronea, que exercitaba o palíndroma no século III antes de Cristo. Seguiunos habendo no latín, e tamén nos diversos idiomas modernos como o inglés, o francés e mailo italiano. Incluso houbo, se facemos caso de Monterroso, quen tentou o palíndroma bilingüe, é dicir, que significara unha cousa lido do dereito e outra noutro idioma, tamén coherente, lido do revés. Por suposto que houbo e hai «palindromeiros» no castelán, e mesmo no catalán. Pero non souben de ninguén que o practicase no galego, agás Bieito. Por eso a min me semellou sempre un certeiro mago das palabras.

Cheo de referencias literarias e de engaiolantes palíndromos (que evocan outra entrada anterior), este relato pasa a formar parte, con todo merecemento, da nosa «bibliografía ludolingüística básica».

Solucións á análise dos chistes de Santy Gutiérrez (12-5-2012): Frase feita (pasar revista)  / Eufemismo (frituriñas crioxenizadas de magro en salsa bechamel = croquetas conxeladas) / Paronimia (budista - nudista) / Paronimia (cazo ‘recipiente’ - ‘suborno’; enchufe ‘aparello’ - ‘recomendación’).

«Se vou a Bueu...»: todos somos ludolingüistas

                           

Velaquí temos a Luís Tosar nunha vibrante versión do clásico de Andrés Do Barro «Vou a Bueu». E nel, a xeito de retrouso, temos o coñecido trabalinguas das «estrañas esixencias para o transporte marítimo»:

Se vou a Bueu nun bou vou, se non vou nun bou non vou.

Un xenial exemplo dos recursos da paronimia (Bueu - bou / nun - non) e homofonía (bou - vou).

O caso é que, vendo na primeira entrada deste blog nomes como os de Màrius Serra, Douglas Hofstadter ou Umberto Eco, calquera podería pensar que isto da ludolingüística é unha complexa disciplina para eruditos.

Nada máis lonxe da realidade. Esta faceta lúdica da lingua forma parte da sabedoría popular en todas as culturas do mundo. E o galego tamén está inzado de mostras disto: trabalinguas, recitados, acumulativos, cancións, adiviñas... Verdadeiras xoias transmitidas oralmente de xeración en xeración durante séculos. Un valiosísimo legado con mil e unha posibilidades que cómpre preservar e poñer en valor e que constitúe o que podemos chamar a «vertente popular» da ludolingüística.

Afortunadamente, temos ao noso dispor na rede unha magnifica ferramenta que axuda recoller e difundir esta herdanza: 

http://www.orellapendella.org

Tomo dela estas palabras:

Na lingua galega hai infinidade de ditos, recitados, cancións, etc. que acompañaron desde hai séculos as brincadeiras dos/as nenos/as ou as relacións entre os membros maiores da familia e os máis pequenos. Hoxe en día, debido ós cambios producidos nas formas de vida e nas actividades de lecer dos rapaces e rapazas, corremos o perigo de perder esta riqueza definitivamente. Sen rexeitar radicalmente as novas formas de diversión e coñecemento que nos ofrecen as últimas tecnoloxías, consideramos que é posible e, mesmo, moi positivo para as relacións humanas recuperar, coñecer e practicar os xogos verbais dos nosos avós.

«No comezo foi o xogo de palabras»

Había tempo que me andaba pola cabeza a idea de crear este blog. E como presentar o seu contido? O caso é que non daba atopado o xeito. Finalmente, caeu nas miñas mans unha recensión sobre a obra Verbalia.com (Jugar, leer, tal vez escribir), de Màrius Serra, o «gurú» catalán da ludolingüística. Nela atopei o seguinte fragmento:

Màrius Serra subiu ao escenario do Teatro Piccolo de Milán para dar a súa charla. Antes del falara Douglas Hofstadter, premio Pulitzer de ensaio, e despois ía intervir Umberto Eco. O conferenciante, un home moreno e baixiño, mirou para o público con expresión sorrinte. Na escuridade agardaba un público expectante. Non había un asento baleiro: venderan todas as localidades. Cun brillo brincadeiro detrás dos lentes, Màrius foi presentado. Podería dicir que naceu en Barcelona en 1963, pero dixo que el era de «Verbalia», un país fundado a finais do 2000 e habitado por «seres» verbívoros que se alimentan principalmente de verbos e termos relacionados. De súpeto, deixou o seu discurso e, con xestos de esgotamento, queixouse da calor. Tirou a chaqueta e continuou a desabotoar súa camisa. Comezaron a escoitarse murmurios, algúns rían. Màrius ergueu a cabeza e, cun sorriso amplo, luciu unha camiseta interior cun letreiro de velcro onde se lía VERB. Como un prestidixitador, extraeu un grande E do peto e, separando e pegando as outras letras, formou sobre o seu peito a palabra BREVE. Houbo un estoupido de aplausos. Aquel acto era unha homenaxe múltiple: a Gracián, o autor de «O bo, se breve, dúas veces bo» e a Perec, autor de La disparition. Foi tamén un xesto de complicidade co público: «croupiers» de palabras, campións do idioma, magos do entretemento verbal... Todos, ao cabo, ludolingüistas. Xogadores. Apóstolos daquela sentenza do irlandés Samuel Beckett, na súa novela Murphy: «In the beginning was the pun». No comezo non foi o verbo, senón o xogo de palabras. 

Nuria Barrios, «El país de los verbívoros» en Letras libres (outubro, 2002) 

E aí «vin a luz», tomaría prestadas a anécdota de Màrius Serra e a ocorrente paráfrase bíblica de Samuel Beckett para comezar a andaina deste blog. Un espazo virtual aberto que pretende contribuír, modestamente, á divulgación do fascinante e poliédrico mundo da ludolingüística (xogos de palabras, enigmística, pasatempos, literatura, humorismo, didáctica da lingua...). 

Ah! E a xeito de brincadeira, despídome por hoxe con outra xenial contribución (intraducible) aos xogos de palabras doutro autor de fala inglesa:

«Immanuel doesn't pun, he Kant», Oscar Wilde