A outra microtoponimia [1]

Sabida é a riqueza da toponimia galega. O Nomenclátor editado pola Xunta inclúe o nome de máis de 40.000 lugares habitados, o que supón un cuarto dos de todo o Estado e máis dos que hai en todo Portugal. 

Outro dato: entre os dez topónimos máis empregados en todo o Estado, nove son galegos. O número 1 é «A igrexa», cun total de 600 lugares esparexidos por toda Galicia. O número 2 é «O Castro». O número 3 é «Vilar». E así sucesivamente con outros como «A Torre», «O Pazo», «Outeiro», «A Casanova» e «Vilanova».

Se temos en conta que, ademais dos núcleos de poboación, cada camiño, cada outeiro, cada penedo, cada regato, cada poza, adoita ter o seu propio nome, estímase que poderían chegar a rexistrarse máis de 2 millóns de microtopónimos. A maior densidade de toda Europa! Para conseguir recompilalos acábase de presentar unha nova app, dentro do proxecto Toponimízate. 

Mais desta volta, imos centrarnos noutro tipo de microtopónimos: os que posúen menos letras. Se hai un tempo dedicamos un comentario a eses nomes de lugar interminables que de cando en vez aparecen polo mundo adiante, hoxe imos cos topónimos minúsculos.

De dardes un paseo real ou virtual pola xeografía galega, non é difícil dar con localidades de só tres letras: Teo, Cee, Zas, Oia, Tui... De dúas letras xa é outro cantar. A min non me vén ningún nome á cabeza, agás algún microtopónimo introducido por artigo, como A Uz (Chantada, Lugo) ou O Az (Rodeiro, Pontevedra). E a vós?

No Estado español, ao parecer o topónimo máis breve é Ea, localidade costeira biscaína. O nome seica designa, na variedade do éuscaro desa zona, un tipo de xunco abundante no esteiro onde se sitúa a vila.

Con todo, o récord dos topónimos máis breves do mundo son dous prodixios dunha soa letra. Atopámolos nas illas Lofoten (Noruega) coa localidade chamada Å, que en noruegués quere dicir ‘regato’, e na Picardía francesa coa localidade de Y. Aí queda iso!

O Ximnasio dos Verbos

«Andei» ou «andiven», «produxo» ou «produciu», «subes» ou «sobes», dúbidas deste tipo podes resolver coa nova app O Ximnasio dos Verbos, un proxecto desenvolto polos profesores Gabriel Pérez Durán e Óscar Rivas González dentro das aulas de Lingua e Cultura Galegas do Galicien Zentrum da Universidade de Heidelberg.

Froito das súas actividades docentes en Alemaña, xurdiu esta aplicación, que che ofrece converterte nun Jedi do verbo galego. Centrada no estudo da alternancia vocálica e dos verbos irregulares, esta ferramenta vén organizada en catro fases («procurar», «trucos», «adestramento» e «xogos»), cada unha delas cun cometido de seu, a xeito de camiño formativo desde a teoría ata a práctica. A app mesmo permite escoitar como soan as palabras de meirande complexidade. 

Como é sabido, para aprender un idioma, nada mellor que poñerse a falalo. Alixeirar a presión da corrección gramatical e equivocarse sen medo. Con todo, para perfeccionar o uso pouco a pouco sempre vai ben unha boa dose de estudo. E ferramentas como esta sempre son moi útiles. 

De estardes interesados, podedes descargar O Ximnasio dos Verbos de balde da Play Store premendo nesta ligazón. 

Mare mágnum de latinismos

A priori, nos meus plans inmediatos para Xogosdelingua non estaban os latinismos: esas palabras ou frases latinas que hoxe mantemos, intactas, na nosa lingua culta. Verbi gratia: in situ, déficit, per se, lapsus línguae, in albis... 

O caso é que foi ver un día destes, en non sei que canle, a escena de Top secret (1984) que encabeza a entrada e caer no engado do latinismo. Mea culpa! Decidín, ipso facto, preparar unha entrada ad hoc. Delírium tremens? Con toda seguridade. 

Pola arañeira temos algún recurso interesante para nos achegar de forma lúdica a estas expresións bimilenarias:

Desde a Área de Latín e Grego do IES Manuel García Barros (da Estrada) podedes atopar un completo traballo sobre latinismos (e a súa presenza na Selectividade).
Tamén hai por aí algunha proposta lúdica en liña como este xogo do aforcado ou estoutro xogo de relacionar.
O noso Portal das Palabras tamén propón xogar ao «Só unha vale» con latinismos.
E aquí tedes a app Latingal: un dicionario latín-galego para móbiles con máis de 30.000 entradas elaborado polos profesores Raúl Gómez Pato e José Carracedo Fraga.

Dise de quen é moi aleuto e agudo que «sabe latín». Se cadra, estas recomendacións axudan a nos facer máis espelidos. Quen sabe? En todo caso... Alea jacta est!

O chinés, un chisco máis fácil

O chinés é un bo exemplo de lingua analítica ou illante. Neste tipo de idiomas os elementos semánticos e gramaticais, a diferenza do que sucede no noso, permanecen separados e constitúen palabras distintas. Debido a isto, nas linguas illantes as palabras adoitan ser monosilábicas e non amosan ningún tipo de variación formal. 

Daquela, os que queiran aprender chinés non terán que complicarse con regras de flexión de xénero ou número, con variacións de tempo e modo verbais, con complexas declinacións... Iso si, estes principiantes xa poden ter en boa forma a súa memoria pois, para expresar todos os conceptos do chinés, terán que aprender uns 40.000 símbolos gráficos ou kanjis (como xa vimos noutras entradas).

Para resolver esta dificultade xurdiu o proxecto Chineasy, un sistema de ensinanza-aprendizaxe do chinés baseado na asignación de imaxes aos caracteres (como arriba) co que se fai así máis doado o seu recoñecemento. Unha idea que me recorda un divertido xogo de deseñar debuxos a partir de letras que vimos hai tempo.

No seguinte vídeo, a creadora Chineasy, ShaoLan Hsueh, preséntanos o seu método. Por certo, totalmente gratuíto, aínda que solicitan a colaboración do público vía crowdfounding para continuar o seu desenvolvemento.

Refráns ilustrados

Os refráns son un dos mellores espellos do modo de ser e de pensar dun pobo, con todas as súas virtudes e os seus defectos. A Churrusqueira peneira entre ese mar de ditos populares para nos ofrecer, baixo a etiqueta «refráns», unha coidada escolma. Ás veces estes refráns veñen acompañados dunha breve explicación; con todo, as imaxes que os ilustran xa dan unha idea ben clariña do seu significado. Gran traballo! Un recurso ideal para divulgar estas mostras da nosa sabedoría popular.

E para quen queira ter un refrán sempre á man, lembrade que desde hai uns anos dispoñemos da aplicación móbil Refraneiro Galego, para iOS e Android. Máis de 10.000 ditos populares de noso para consultardes en calquera momento en modo offline, sen necesidade de estar conectado a internet. Un verdadeiro tesouro!

A túa nave: a letra «A» helvética

De novo atrapoume un aquel nostálxico (terei que facermo mirar!). Foi ver este videoxogo chamado Vetica e retrocedín ata os primeiros 80 do século pasado. Daquela toda a rapazada quedara coa boca aberta ao enredar cos videoxogos por primeira vez. Que marabilla aqueles Atari! As súas máquinas de marcianiños convertéronse decontado nas raíñas dos salóns recreativos. Seguía a entreter o futbolín ou as pinball, mais o primeiro que buscabamos sempre era a partida no Pacman, no Space Invaders, no Donkey Kong... Os mellores naqueles xogos espertaban auténtica admiración: pequenos heroes Jedi locais.

Se algunha vez vivín algo próximo a unha ludopatía, penso que foi daquela: as moedas de cinco pesos axiña voaban pola ansia de remexer no joystick e machucar nos botóns.

 

Este Vetica está pensado precisamente para geeks nostálxicos coma min e para xente nova con predilección polos «retro-xogos». Co aliciente engadido de ter só letras como protagonistas. Nun xogo de batallas espaciais a medio camiño entre o Space Invaders e o Asteroids, o teu «Falcón Milenario» é unha simple letra «A» helvética. As demais letras do alfabeto e outros símbolos tipográficos (tamén da mesma fonte helvética) intentan acabar contigo. Debes destruílos ti antes, abrirte camiño a través de 13 niveis e acumular a maior cantidade de puntos.

Contas con 12 armas diferentes, a posibilidade de minorar a velocidade, de recuperar vidas... En fin, misión doada! Adiante, que a forza da letra «A» helvética te acompañe!

Polo que vin, só dispoñible en App Store.

«Say the same thing»

Seica os membros da banda indie OK Go, na busca de combater as tediosas viaxes entre concertos, comezaron a practicar un curioso enredo ludolingüístico. Dous deles dicían cadansúa palabra, unha calquera que lles viñese á cabeza. Deseguido buscaban unha conexión entre elas e volvían dicir cadansúa palabra, procurando coincidir nese termo medio. Se non o conseguían, tomaban as voces previas como pista e volvían intentalo. Así unha e outra vez ata pronunciaren ese concepto común. E cando daban con el, premio á complicidade: unha grande aperta!

Pode parecer unha brincadeira sen sentido, mais o certo é que «Say the same thing», que así se chama o xogo, reborda enxeño, creatividade e sentido do humor, como todo o que sae das cabeciñas desde reis de youtube. Un sinxelo recurso lúdico que explota o valor semántico das palabras e que, sobre todo, premia o espírito cooperativo fronte ao competitivo. Fantástico!

Acabaron dando un pasiño máis alá e, grazas a Andy Ross, guitarra do grupo e deseñador de apps, crearon unha versión electrónica do xogo, de balde e con versións, de momento, en inglés, en castelán e en portugués. Oxalá os amigos de Cilenis, que xa adaptaron ao galego o Apalabrados, se animen a facer o mesmo con esta aplicación.

E, como despedida, o vídeo «Here It Goes Again», que no seu día lanzou á fama a OK Go e xa conta con máis de 20 millóns visualizacións.

Do outro lado do buratiño

 

Sempre estou atento a ese fervedoiro de proxectos e actividades que é Ollapoloburatiño, a bitácora da miña boa amiga Susana Lamela. Desta vez, do outro lado do burato aparece o «Proxecto tableTTeando», unha iniciativa que busca aproveitar as posibilidades didácticas dos dispositivos móbiles na aula.

A chegada de 14 tablets ao seu grupo de 2º de EP foi o punto de partida. Con elas, búscase poñer en práctica «outro xeito de favorecer a lectura e a comprensión lectora a través dunha aprendizaxe colaborativa». Xa levan traballado cunhas cantas apps, como ColarMix (para lle daren vida aos seus debuxos) ou SoundCloud (para gravaren as súas lecturas). E hai pouco deron a coñecer unha curiosa iniciativa ludolingüística: os nenos e nenas puxéronse a xogar ao Letris 2, a nova versión dese xogo no que hai que formar palabras coas letras que van caendo (ao xeito do clásico Tetris).

Unha grande idea para facer ximnasia mental á vez que se practica o vocabulario e a ortografía. Seguro que os nenos agradeceron ese refacho de aire fresco. Parabéns!

Unha lingua para xogar

Un video cheo de forza e de imaxinación que nos amosa, ben ás claras, o poder da vertente lúdica do idioma. Os xogos verbais, máis alá do entretemento, son un dos mellores síntomas da vitalidade dunha lingua e, tamén, unha ferramenta privilexiada para a súa dinamización. Algo que, polo que vemos no vídeo, saben ben na Direcció General de Política Lingüística do Gobern catalán. Este é o texto oficial que acompaña o vídeo.

O catalán dispón dunha ampla oferta de xogos lingüísticos: desde os pasatempos para xornais (sopas de letras, encrucillados), pasando por xogos como de mesa como Scrabble ou o Intelect, ata concursos televisivos como El Gran Dictat ou Picalletres. A dimensión lúdica da lingua catalá, ben enraizada e popular, arrínca da cultura tradicional e proxéctase con forza ao mundo dixital, con versións en catalán de aplicacións tan exitosas como Apalabrados, entre outros. Este potencial creativo do catalán sintetízase nun video que foi presentado na cerimonia de clausura do «Centenari de les Normes Ortogràfiques» e que amosamos deseguido. Animámosvos a compartilo nas redes sociais! Catalán, unha lingua para xogar!

Como outras veces, grazas mil ao blog amigo de Carta Xeométrica por nos dar a coñecer este vídeo. Non podo estar máis de acordo co seu lúcido comentario: mágoa non termos nada semellante no anémico panorama das nosas iniciativas oficiais a prol da lingua.

En todo caso, fagamos nosa a apaixonante andaina da letra «ç» e teimemos en xogar coa lingua!

Tes arte en xuntar letras?

Vía Código Cero, souben do Mezcladitos. Sinxelo, dinámico e adictivo, así é o novo xogo de palabras da empresa arxentina Etermax. Igual que Apalabrados, o seu predecesor, estaba inspirado no clásico Scrabble; este Mezcladitos é unha versión do Boggle.

Os xogadores contan cun taboeiro de 16 letras (4x4) aleatorias. Cada un ten tres quendas de dous minutos para formar o máximo número posible de palabras. Para isto, pódense enlazar as letras en calquera sentido: horizontal, vertical ou diagonal.

Está dispoñible para iOS, Android e Facebook en castelán, francés, inglés, italiano, catalán, portugués, noruegués, éuscaro, holandés, alemán, inglés, sueco e... galego! Isto grazas aos amigos da empresa compostelá Cilenis, que xa participara na versión galega do Apalabrados.

Así que, cando queiras, a xogar co noso «Mesturadiños».

Dados con historia

Aos que devecemos polos xogos que estimulan a imaxinación e a expresión oral, non nos debería faltar o Story Cubes (eu acabo de facerme con eles). Aí vai a descrición oficial deste magnífico xogo de mesa:

Story Cubes é un xogo moi divertido que aguza a túa intelixencia e a túa imaxinación. As imaxes foron deseñadas por Rory O'Connor, un irlandés especializado no adestramento da creatividade e na resolución creativa de problemas. [...] Cada dado ten seis imaxes ou iconas, un total de 54 ideas mesturadas que pode xerar máis de 10 millóns de combinacións.

O seu funcionamento é tan sinxelo como efectivo: lánzanse os dados, repárase nas imaxes e invéntase unha historia que as involucre a todas.

A partir desta idea básica, hai múltiplas posibilidades: pode ser un xogo individual (foméntase a creatividade no relato oral), pode xogarse en grupo con quendas de imaxe en imaxe (refórzase o traballo colaborativo), pode marcarse un límite de tempo (para estimular o enxeño e a capacidade de improvisación), poden encadearse varias tiradas (creando unha «historia interminable»)...

Existen tres versións básicas: Original (con imaxes que representan obxectos máis ou menos cotiáns), Voyages (con imaxes máis «exóticas»: tesouros, elefantes, apócemas...) e Actions (con imaxes que representan os verbos de uso máis frecuente). Ademais tamén hai apps de Story Cubes para os sistemas iOS e Android.

Para rematar, unha proposta. Reparade nas imaxes desta tirada. Que historias se vos ocorren?
 

Sopas Galegas

Aquí andamos xa de volta. E de primeiro prato, para comezar a nova tempada, Sopas Galegas: unha nova app de pasatempos na nosa lingua que descubrín vía Aprofa.

Imaxina que vas viaxando no bus, arrolado polo vaivén que provocan as constantes curvas das estradas do noso país, mirando pola xanela sen nada que facer. Pois nese caso tes dúas opcións, ou quedar sopa, ou facer unhas sopas.

Así se deixa querer este xogo de sopas de letras para smartphones ou tablets con Android, desenvovido desde debullapps por «un electricista en paro que intenta aprender a programar e mais un proxecto de médico a medio facer».

En calquera caso, un granciño de area máis no anémico panorama das nosas apps ludolingüísticas. É posible descargala, de balde, de GooglePlay.

Por certo, de sobremesa, aquí vos deixo outras sopas cun toque de sabores lácteos. Con estas podedes xogar en liña. Bo proveito!

Por fin, Apalabrados en galego!

E por fin xa o temos aquí! Apalabrados en galego! Houbo que agardar uns meses desde as primeiras noticias da inminente chegada desta app. E desde hai uns días, segundo se pode ler en Código Cero e en Praza Pública, xa dispoñemos dunha versión de noso deste Scrabble en liña. 

Hai só uns días, o xogo foi actualizado nas súas versións para iOS e Android incorporando dous novos idiomas: o noruegués e o galego. Agradecemento infindo para os artífices da tradución: a empresa arxentina Etermax e a compostelá Cilenis, especializadas en tecnoloxía lingüística. Aquí podemos ver un vídeo onde se nos explica como xurdiu o proxecto. 

Gozarmos en galego do Apalabrados, hoxe un verdadeiro fenómeno global, supón un pasiño máis no arduo camiño da normalización. Por non falar do agasallo impagable que é para «geeks ludolingüistas». De cando en vez, non está mal unha boa noticia. A xogar!

Apalabrados: «app» para xogar en galego

Hai escasamente un mes dei con esta noticia na revista Código Cero: «Xa é posible xogar a Apalabrados en éuscaro (e axiña en galego)». Para os amantes dos xogos de palabras na nosa lingua podería ser unha das novas do ano! Poder xogar con esta app nos nosos teléfonos sería unha marabilla, ademais dun paso máis na normalización lingüística no ámbito das novas tecnoloxías (que avanza tan devagar).

Apalabrados é unha versión do Scrabble para dispositivos móbiles: un xogo de palabras cruzadas on line para o sistema iOS. Orixinalmente naceu, coma sempre, en inglés, co nome de Angry Words. A alguén se lle ocorre que complexa táctica comercial hai detrás deste nome? ;-) O certo é que un xogo de mesa tan clásico e popular non precisaba desta estraña reviravolta. En fin, Apalabrados, a denominación para a versión galega, portuguesa e castelá, resulta moito máis acaído.

Ao ter carácter multixogador, podes enfrontarte a calquera en calquera momento, basta con que o/a opoñente descargue tamén o xogo. Como sucede no Scrabble, enfróntaste a un taboleiro baleiro cun feixe de letras. Cada vez que introduces unha palabra, o/a contrincante recibe a notificación vía e-mail de que é a súa quenda. E así ata que gaña o/a mellor!

Esperemos que non haxa que agardar demasiado para que os contactos entre Etermax e a RAG dean axiña os seus froitos. Oxalá!

Ah!, e por se alguén non o coñece, aquí deixo o enlace de galapps, unha valiosísima iniciativa que nos ofrece, na nosa lingua, un conxugador verbal, un tradutor e un dicionario para iPhone e iPad, dispoñibles na App Store de Apple.