Os beixos da lingua que xoga

   

A poesía como xogo verbal: isto é o que nos ofrece Paco Barreiro en Beixos de lingua (2017), poemario publicado o pasado maio. De brincadeira en brincadeira Barreiro, profesional do teatro, da dobraxe e da música, ofrécenos todo un concerto de poética ludolingüística. 

Pezas que explotan na forza do calembur:

Co que doeu
fastidiado quedo eu.

Da paronimia:

No silabario
aprendín a usar a lingua.
No salivario
aprendín a gozar dela.

Da homonimia:

As palabras
son
son.
Os silencios
son
son
sen
son.

Dos caligramas:

Collín
             un
                  inte
                      rro
                       gan
                         te
                       e sen
                      du
                 bi
            dar
        fun
     se
    gar
    a
    ver
    ba.

Dos palíndromos:

Eva ve e di:
cede; ama, Adán.
A mazá,
pan na man,
só acode.
O demo é presa da serpe.
O medo é do caos.
Na man
(na paz)
ama.
Nada ama, e decide.
Eva ve!

E mesmo algunha peza aconsonántica algo familiar:

Ei!
Oe,
E aí oía eu:
Ía eu a Oia e a aia ía ao Eo
ou...
ía eu ao Eo e a aia ía a Oia?
Ía eu e a aia ao Eo e a Oia...
ou a Oia e ao Eo...
Aaiiiiiiiiiiii!

Xogos que espremen as posibilidades sonoras e visuais do idioma e que nos lembran o espírito lúdico de Libra ou d’A torre da derrota de Gonzalo Navaza ou o de Palabras brancas de Elvira Ribeiro. Un novo título imprescindible para a nosa «bibliografía ludolingüística básica». 

«Il Pleut», de Apollinaire

Este vídeo é xa do ano 2008, mais dei con el hai pouco. Trátase dunha fermosa recreación en tipografía animada do caligrama «Il Pleut», de Guillaume Apollinaire, realizada polo laboratorio de deseño do Politécnico de Milán. Imaxino que, de Apollinaire ter nacido nos nosos días, sería deseñador gráfico e as súas pezas, con seguridade, videopoemas coma este, coa tipografía a moverse á vontade. 

A comezos do século pasado, en plena efervescencia do cubismo pictórico, algúns poetas decidiron cuestionar tamén as regras da súa arte verbal e facer da disposición gráfica dos textos elemento fundamental dos poemas. Debuxar con versos, como lle chamamos aquí, aproximando a poesía á pintura, facendo que o texto se transforme tamén en imaxe, ata obter un todo perfecto. Deste xeito naceu, hai xustiño 99 anos Calligrammes, a obra mestra que contén «Il Pleut».

Arriba tedes o poema orixinal e deseguido, por se non vos resulta doado de ler, o texto convencional en francés coa súa tradución ao galego.

Il pleut des voix de femmes comme si elles étaient mortes même dans le souvenir / c’est vous aussi qu’il pleut, merveilleuses rencontres de ma vie. ô gouttelettes! / et ces nuages cabrés se prennent à hennir tout un univers de villes auriculaires / écoute s’il pleut tandis que le regret et le dédain pleurent une ancienne musique / écoute tomber les liens qui te retiennent en haut et en bas

«Choven voces de mulleres coma se estivesen mortas mesmo na lembranza / chovedes tamén vós, marabillosos encontros da miña vida, ¡oh, pinguiñas! / e esas nubes empinadas póñense a rinchar todo un universo de cidades auriculares / escoita se chove mentres que a mágoa e o desdén choran unha antiga música / escoita caeren os lazos que te reteñen enriba e embaixo»

Por certo, unha curiosidade final: descubrín casualmente estes versos no poema «L‘arbre» do mesmo poemario Calligrammes de Apollinaire.

La plus grande tristesse
C’est quand tu reçus une carte postale de La Corogne

Algo así como:

«E a maior das tristuras
Sentes cando recibes unha postal da Coruña»

Se queredes coñecer a curiosa historia desa postal que lle foi enviada a Apollinaire desde A Coruña, lede este magnífico artigo de Xoán Abeleira en La opinión. 

«Palabrogramas» en Teis

Vese que no IES ROU (Vigo) gozan xogando coa forma gráfica das letras e das palabras. Polo que contan no seu blog, a raíz do deseño duns letreiros para os cultivos da súa horta, o alumnado de 1º da ESO descubriu «o gran potencial plástico das palabras escritas». Daquela, propuxéronse enredar co alfabeto para facer debuxos.

As imaxes deseñadas que vemos no encerado corresponden a abril do 2013. E o vídeo que vai deseguido a xuño do 2015.

Por aquí hai tipografada unha caléndula, por alá un café por acolá unha chave perdida, un pirata, un peixe pirateado, un submariño amarelo, un ovo cósmico que contén todo o sol, unha nube e un feixe de chuvia, un reloxo marcando unha hora bendita e moitas outras propostas.

Asi comentan a variedade de pezas creadas, que chamaron «palabrogramas», a medio camiño entre os pinacogramas e os caligramas. Parabéns para toda a rapazada deste instituto de Teis pola súa creatividade ludolingüística!

Solución ás pezas de humor gráfico (15-1-17): Polisemia: Programa ‘cada unha das unidades emitidas pola radio ou a televisión, que tratan dun tema determinado’ / ‘conxunto de instrucións que fai que unha máquina ou aparello realice determinadas operacións’. Carne ‘parte mol dos animais mamíferos e aves, particularmente a comestible das reses’ / ‘parte material do home, por oposición co espírito, inclinada ao sensual e á luxuria’. Móbil ‘aparello telefónico automático e de pequenas dimensións, que permite realizar e recibir chamadas desde calquera punto dentro da súa cobertura. / ‘aquilo que impulsa a realizar certa acción’. Atracar ‘atacar con armas co propósito de roubar’ / ‘arrimarse unha embarcación e quedar amarrada a terra’. 

A «Copa Núria», de Jesús Lladò

Lembrades os caligramas en forma de copa de Charles-François Panard e de Álvaro Cunqueiro? A entrada de hoxe encabézaa «Copa Núria», outro caligrama cunha imaxe semellante, mais desta vez formado enteiramente por palíndromos en catalán que contan as peripecias dunha tal Núria en Irún. Unha pequena obra mestra da ludolingüística creada polo experimentado palindromista catalán Jesús Lladó.

Lladó é membro Club Palindromista Internacional e mantén cheo de actividade o espazo Catpals. El blog de palíndroms en català, unha das nosas lambetadas ludolingüísticas.

Preguntado nunha entrevista sobre a súa fascinación por algo tan inútil como os palíndromos, Lladó declarou:

É contraditorio en relación coa vida actual, na que se supón que todos debemos ser moi produtivos e achegar cousas á sociedade. Os palíndromos rompen con isto totalmente, non teñen utilidade más alá do propio pracer que se pode vivir exercitando isto. Esta inutilidade fascíname.

Máxicos topónimos esdrúxulos

Unha vez estiven en Córgomo, gustoume o topónimo e a partir de aí, e ao decatarme das súas posibilidades musicais, eu, que son moi coleccionista, comecei a coleccionar topónimos esdrúxulos.

Xosé María Álvarez Cáccamo conta que así comezou a xestar Cántico de topónimos esdrúxulos (2010), un dos libros máis singulares das nosas letras, publicado por Espiral Maior nunha edición limitada de 100 exemplares. En todos os sentidos, unha avis rara, chea de amor pola forza sonora e visual palabras.

O volume conta con 15 poemas textuais (impresos de forma convencional) e outros 8 poemas visuais (ou caligraficos, que recordan os de Uxío Novoneyra). Todos eles ateigados dese espírito lúdico que fixo a Cáccamo enredar ata o límite:

Nos poemas os topónimos non están colocados ao chou. Utilicei modelos clásicos, rimas: hai un soneto, un romance, acrósticos, agrupo topónimos polo número de sílabas, ou os que teñen só a vocal e, ou a vocal o...

En fin, outra peza única e máxica para a nosa «bibliografía ludolingüística básica». Aquí deixo outros dous poemas visuais da obra.

E unha proposta final: quen se anima a refacer o camiño de Xosé María Álvarez Cáccamo e recompilar tamén topónimos esdrúxulos? Aí van algúns para comezar: Guísamo, Láncara, Rábade...

Caligrama con gusto a albariño

Hoxe, a curiosa historia dun dos caligramas máis fermosos da nosa literatura, obra de Álvaro Cunqueiro. O mindoninense, autor polifacético (narrador, dramaturgo, poeta...), posuía un talento singular e unha vasta cultura. O seu saber alcanzaba todos os ámbitos e, entre eles, o dos praceres do viño. Mesmo chegou a dicir: «Eu podía darlle unha volta ao país coa taza cunca do meu apelido na man».

Atraído pola relación entre literatura e viño, Cunqueiro descubriu o poeta francés Charles-François Panard (1694-1765) que recreara, a base de versos de diferente medida, a imaxe dunha copa de viño. En 1969, Cunqueiro escribiu:

Un poeta francés do séc. XVII, Panard, amaba tanto o viño que os máis dos seus poemas escribíaos medindo os versos de tal xeito que a peza tivese forma de copa, de vaso, de botella. Cando iba morrer, en forma de xentil copa despediuse dos amigos e do mundo. Á súa maneira, vai hoxe iste laude do viño albariño. En galego, i-a seu carón, i-en homenaxe ás vellas cepas de Modela, nais profundas do albariño precioso, o adeus de Panard en fala francesa.

E deseguido publicou o caligrama orixinal francés e, a carón, a súa propia versión. Velaquí están estas dúas copas, francesa e galega, nun brinde de gabanza ao viño.

Ah!, e para saberdes máis sobre os caligramas aquí queda tamén esta fantástica presentación elaborada por Claudia Herrón Mullet, alumna de 2º ESO do IES David Buján, de Cambre (A Coruña).

Tick-tock, tick-tock

Xa coñecedes a miña debilidade polos caligramas e pola tipografía animada. Por sorte, hai pouco dei con esta peza, que é unha combinación das dúas cousas. Unha obra do deseñador gráfico estadounidense Richie Pickwell.

Unha roda de doce vogais, «i» e «o», que se move con precisión mecánica, coma os engrenaxes dun reloxo suízo. No seu movemento, as vogais alíñanse verticalmente co resto das letras formando a onomatopea «tick-tock» (o noso «tic-tac»). Un monótono xirar, case hipnótico, que reflicte o inexorable paso do tempo.

Este xogo visual, perfecto na súa sinxeleza, explota con enxeño a forma gráfica das palabras: igualiño, igualiño que os autores da poesía concreta. Lembrades?

Solucións á análise dos chistes de Gogue (7-9-2013): Paronimia (políjono - polígamo) / Polisemia (placa ‘lámina dun material duro’ - ‘radiografía’) / Homofonía (tasa [con seseo] ‘cunca’ - tasa [correcto taxa] ‘medida, cantidade’) / Vulgarismos: asimilación (pilícula) - disimilación (elmanaque) - metátese (flim, candelario) / Calembur (Bár Cenas - Bárcenas).

A arte caligramática de Manuel Antonio

A obra Foulas (1993), de Manuel Antonio, é unha das primeiras mostras do vangardismo poético galego. Este poemario, composto entre 1922 e 1925, non chegou a ser publicado en vida do autor, mais nel xa se anticipaba a vontade rupturista da súa obra mestra: De catro a catro (1928).

Aquí deixo un dos poemas de Foulas titulado «Excelsior». Unha peza que sintetiza á perfección os trazos creacionistas da poética de Manuel Antonio: escaso emprego dos signos de puntuación, ruptura da orde normal da lectura, orixinais disposicións gráficas, ausencia de ritmo e musicalidade, vocación cosmopolita...

Nel atopamos ademais un dos primeiros e máis coñecidos caligramas da nosa literatura: unha rosa dos ventos con esa frase «EU SON» apuntando a cada punto cardinal: ao oeste en francés, ao sur en inglés, ao leste en latín e ao norte en galego. Unha imaxe chea de forza que, por unha parte, subliña a idea de individualismo do poeta rianxeiro e, por outra, simboliza o seu compromiso galeguista: o seu norte (o noso tamén) é a lingua galega, xurdida do latín e compañeira de idiomas internacionais como o inglés ou o francés.  

Un novo título para a nosa Bibliografía Ludolingüística Básica. Ah!, é para ampliardes información aquí vos deixo algúns recursos:

Unha fantástica unidade didáctica de Pilar Ponte sobre as vangardas.

Esta entrada de Lingua de Alcaian (blog de Mercedes Queixas) con imaxes da Casa Museo de Manuel Antonio.

E aquí vai a ligazón de typedrawing, web que permite deseñar caligramas en liña.

Para magos das palabras e dos outros

Nos últimos anos, poucos libros me resultaron máis atraentes ca este Abrapalabra (2010), creado a seis mans: as do escritor Antón Cortizas, as do mago Carlos Coira e as do ilustrador Jacobo Fernández Serrano. Un deses libros-xogo para nenos e mozos que tamén son a miña debilidade.

Por unha parte, o volume é unha divertida guía para magos novos. Capítulo a capítulo aprendemos accesibles e variados trucos de maxia que nos irán levando desde o nivel de «aprendiz» ata o de «supermago».

Por outra, imos descubrindo toda a maxia oculta nas palabras. Unha chea de textos, sobre todo poéticos, que nos amosan o amplo abano de posibilidades lúdicas da lingua: trabalinguas, adiviñas, caligramas, acrósticos, textos acumulativos ou tamén monovocálicos (como o que segue).

Na casa á varanda a fada Manana
cantaba baladas na paz da mañá;
na banda da valga galanas as garzas
as ás abalaban, danzaban á par.

A fada Manana sacaba a baralla,
barallaba as cartas na palma da man,
argallaba as cábalas a fada afanada,
para armar palabras sacaba ás tras ás.

Na casa á varanda, palpaba laranxas
cantaba calandras, asaba mazás...
Da alma abrazada a fada lanzaba
cara ás ás das garzas palabras de amar.

E todo cun fantástico traballo de ilustración e cun coidado deseño de gran formato, que mesmo ofrece... un atril incorporado. Outra xoia imprescindible para a nosa «bibliografía ludolingüística básica»!

Ronseltz: poemas para ler con casco

Poucas obras supuxeron para a literatura galega un refacho tan fresco de irreverencia e sentido do humor como o poemario Unicornio de cenorias que cabalgas os sábados (1994), do colectivo Ronseltz. Este grupo poético, que polas datas de publicación do libro xa estaba disolto, botara a andar na Coruña dez anos antes. Formábano os mozos Xoán Carlos Rodríguez, Manuel Cortés, Serxio Iglesias, Xabier Cordal e Miguel Anxo Montes (máis coñecido como Miki Nervio).

O propio nome do grupo era xa todo un síntoma do seu afán transgresor e lúdico. Como eles mesmos declararon, no seu primeiro recital, entre rolda e rolda de cervexas, probaron un cóctel de ron con sifón: Ronseltz. De aí xurdiu a idea de converter este xogo de palabras en nome do grupo, que ademais era unha referencia directa a Ronsel, histórica revista poética da vangarda galega de comezos do século XX.

Nas primeiras páxinas do volume pode lerse esta declaración de intencións: «O poema é unha pedrada na cabeza. Por iso lles recomendamos aos leitores que usen casco». E os amigos de Ronseltz abofé que tiraban a dar! Das súas «pedradas» non quedaba libre ningunha «vaca sagrada» das nosas letras: desde os trobadores medievais, parodiados sen pudor nin prexuízos; ata Uxío Novoneyra, ameazado con pasar os seus Eidos pola concentración parcelaria; pasando por Manuel Antonio, que viu a súa Ría de Arousa convertida en escenario do narcotráfico neste coñecido caligrama.

Unicornio de cenorias que cabalgas os sábados é, en definitiva, unha desas estrañas pezas únicas, hoxe xa descatalogada, que non debe faltar na nosa «bibliografía ludolingüística básica», aínda que só sexa por esta xenial definición de Galicia: 

Galiza
Todo na miña terra é paisaxe
Menos traxe,
paxe
e garaxe.

Por último, a xeito de peche, aquí deixo a Carlos Blanco nun recital-presentación do poemario na sala Nasa aló polo 1995.

O engado da poesía concreta

Unha espiral centrípeta que nos amosa o que hai no medio da «coisa», un eterno «renascer» circular, unhas frases que conforman a cifra de simetría máis erótica e un oco 3D. Se non vos deixan indiferentes as composicións anteriores é que estades a caer no engado ludolingüista da poesía concreta. Non hai moito dei coa fascinante web brasileira concretismo.zip.net e nela atopei estas pezas e outras moitas deste movemento poético.

A poesía concreta naceu no Brasil nos anos 50 do século pasado da man do grupo Noigandres, formado por Augusto de Campos, Haroldo de Campos e Décio Pignatari. Por suposto, tiñan o seu propio manifesto vangardista e nel se declaraban debedores de poetas como Stéphane Mallarmé, Ezra Pound, James Joyce ou Guillaume Apollinaire, entre outros.

Como bo movemento de vangarda, o concretismo busca a ruptura co anterior. Así, rexeita o verso e a sintaxe convencional e, pola contra, explota a letra como signo material, a forma plástica da palabra e a distribución espacial do texto. O seu obxectivo último é unha poesía coa maior simplicidade e o mínimo de texto (concretismo), de xeito que a propia síntese estrutura-contido é a que comunica.

As pezas concretistas conéctanse desta forma con outras manifestacións poéticas que combinan o visual co verbal: os caligramas, a poesía visual, os vídeo-poemas... Todas elas demostran ás claras a inconveniencia de buscar estremas entre as manifestacións artísticas.

Aquí vos deixo un video no que o realizador brasileiro Christian Caselli fai unha adaptación audiovisual de cinco poemas concretos do grupo Noigrandes: «Cinco», «Velocidade», «Cidade», «Pêndulo» e «O Organismo».

Búscanse novos «poetas concretos»! Ánimo!

Caligramas: debuxar con versos

En entradas anteriores observamos as posibilidades visuais da tipografía: eran os casos dos pinacogramas ou tamén das animacións coas letras en movemento. Agora, este post ímolo dedicar a unha das formas máis lúdicas e poéticas formas de debuxar: os caligramas.

Pódese definir caligrama como un poema con forma visual, é dicir, as súas palabras e os seus versos dispóñense debuxando imaxes. As súas orixes remóntanse á antigüidade, desde os poemas figurativos de Simias de Rodas no período helenístico ata os fermosos exercicios de caligrafía árabe. 

 

                  Simias de Rodas («Dobre machado»)                                                                    Caligrama árabe («León»)

Lewis Carroll (1832-1898) publicou o caligrama do rabo dun rato no capítulo III da súa fascinante Alicia no país das marabillas (1865). Con todo, o caligrama, tal como o entendemos hoxe, debémosllo ao poeta vangardista francés Guillaume Apollinaire (1880-1918). O título dunha obra súa, Calligrammes (1918), fusión dos termos caligrafía e ideograma, serviu para lle dar nome a estes poemas visuais.

       

                                                     Lewis Carroll                                                                         Guillaume Apollinaire

Diversos autores galegos aventuráronse na elaboración de caligramas: Manuel Antonio, Uxío Novoneyra, Agustín Fernández Paz, Carlos Santiago, Emma Pedreira... Nesta ligazón podes ver algúns deles. E velaí van outras mostras.

 Agustín Fernández Paz

                                         

 Emma Pedreira

Anímate a crear os teus propios caligramas. E se queres facelo coa axuda das novas tecnoloxías, nesta ligazón e nestoutra tes xeradores automáticos de caligramas.

Pinacogramas: debuxar con letras

 

As letras, eses signos do alfabeto que nos serven para representar os sons da fala, poden converterse tamén nunha forma de expresión da arte plástica. Así o vemos neste orixinal retrato de J. R. R. Tolkien. É o que se dá en chamar un pinacograma.

Liberadas así da súa «función lingüística», as letras adquiren un novo valor, lúdico e creativo, que permite deseñar todo tipo de imaxes. O ángulo do «L», a redondez do «O», os altibaixos do «M» e os trazos formais dos demais signos tipográficos ofrécennos as máis variadas posibilidades á hora de plasmar figuras sobre o papel. O único límite é a nosa imaxinación!

De feito, artistas plásticos, deseñadores e publicistas levan tempo a crear deseños deste tipo. Moitos deles bastante máis sinxelos que o encabeza a entrada, sen que por iso perdan forza e orixinalidade.

Máis adiante falaremos dos caligramas, que tamén forman debuxos, mais non con letras soltas, senón con textos completos (palabras, frases, poemas...). 

De momento, unha suxestión: elaborar pinacogramas a través de robotype.net. Nesta magnífica web podemos acceder á «Gallery» para observar unha chea de debuxos xerados con tipografía e tamén crear deseños propios a través do «Composer». Por que non facer un pinacograma de Rosalía ou de Castelao? Ou por que non outro deseño de tema libre? Adiante!