O método S+7

Hoxe toca volvermos ao enxeño ludolingüístico do mestre Raymond Queneau. Como xa sabedes, o seu libro Exercicios de estilo é unha inesgotable fonte de inspiración para a creación litararia. Unha das súas propostas máis divertidas é coñecida co nome de «método S+7». Vexamos en que consiste:

Pártese dun texto calquera (un relato, un poema, a letra dunha canción…). Sinálanse todos os substantivos do texto. Logo, localízase nun bo dicionario cada un destes substantivos (S) e cámbianse polo sétimo substantivo posterior (+7). O resultado final (cos novos substantivos e cos reaxustes gramaticais precisos) é un disparatado texto cheo de comicidade.

Son posibles outras variantes co mesmo principio e igualmente divertidas: trocando os verbos (V+7), os adxectivos (A+7)...

Vexamos, por exemplo, o texto que xurdiría ao aplicar esta técnica ás primeiras liñas co relato «A lingua das bolboretas», do libro Que me queres, amor? de Manuel Rivas.

«Que hai, Pardal? Espero que este ano poidamos ver por fin a lingua das bolboretas».
O mestre agardaba desde había tempo que lle enviaran un microscopio aos da Instrucción pública. 

«Que hai, Pardal? Espero que este anovamento poidamos ver por fin a liña das bolsas».
A metafísica agardaba desde había tendal que lle enviaran un milhomes aos da Instrucción pública. 

Por certo, esta e outras técnicas literarias podedes atopalas tamén en lumenacinza.wordpress.com, un espazo virtual que semella unha desas navallas suízas multiúsos: ofrece información (sobre lingua, literatura...), asesoramento (na aprendizaxe da lingua, na mellora das técnicas de estudo, sobre problemas educativos...), servizos profesionais (redacción e elaboración de textos, corrección e tradución, busca de fontes de información...) e recursos na aprendizaxe da lingua (apuntamentos, exercicios, recursos TIC, aula virtual de apoio ao estudo...).

Case nada!

A arte caligramática de Manuel Antonio

A obra Foulas (1993), de Manuel Antonio, é unha das primeiras mostras do vangardismo poético galego. Este poemario, composto entre 1922 e 1925, non chegou a ser publicado en vida do autor, mais nel xa se anticipaba a vontade rupturista da súa obra mestra: De catro a catro (1928).

Aquí deixo un dos poemas de Foulas titulado «Excelsior». Unha peza que sintetiza á perfección os trazos creacionistas da poética de Manuel Antonio: escaso emprego dos signos de puntuación, ruptura da orde normal da lectura, orixinais disposicións gráficas, ausencia de ritmo e musicalidade, vocación cosmopolita...

Nel atopamos ademais un dos primeiros e máis coñecidos caligramas da nosa literatura: unha rosa dos ventos con esa frase «EU SON» apuntando a cada punto cardinal: ao oeste en francés, ao sur en inglés, ao leste en latín e ao norte en galego. Unha imaxe chea de forza que, por unha parte, subliña a idea de individualismo do poeta rianxeiro e, por outra, simboliza o seu compromiso galeguista: o seu norte (o noso tamén) é a lingua galega, xurdida do latín e compañeira de idiomas internacionais como o inglés ou o francés.  

Un novo título para a nosa Bibliografía Ludolingüística Básica. Ah!, é para ampliardes información aquí vos deixo algúns recursos:

Unha fantástica unidade didáctica de Pilar Ponte sobre as vangardas.

Esta entrada de Lingua de Alcaian (blog de Mercedes Queixas) con imaxes da Casa Museo de Manuel Antonio.

E aquí vai a ligazón de typedrawing, web que permite deseñar caligramas en liña.

Videopalíndromos

Félix Pérez-Hita, realizador e guionista barcelonés, é o autor destes «videopalíndromos». Unha demostración tan sinxela como efectiva do carácter reversible dos palíndromos. Un grupo de amigos di, con pronuncia alta e clara, oito palíndromos clásicos do castelán:

Sé verla al revés.
¿Somos o no somos?
Salta Lenin el atlas.
Odio la luz azul al oído.
A ti no, bonita.
No deseo yo ese don.
La moral, claro, mal.
Nos ideó Edison.

Tras cada un deles, o realizador editou a mesma secuencia co efecto de «retroceso» ou «marcha a atrás». O resultado: o enunciado pode oírse de novo (con algúns pequenos cambios que non alteran no esencial a secuencia de fomenas), é dicir, palíndromos orais perfectamente simétricos.

Se manexades cun chisco de habilidade programas de edición de vídeo, animádesvos a facer algo semellante con outros palíndromos galegos? Aquí deixo algúns da miña colleita:

A un avión a noiva núa.
Sedaba o tío oito abades.
Oirás orar a Rosario.

Ou, mellor aínda, por que non facelo con recitacións en voz alta dos magníficos poemas de Gonzalo Navaza en A torre da derrota? Seguro que resulta divertido.

Curso acelerado de rap

Aquí temos un novo tema para o noso karoke: «Escola hip hop». O Puto Koke e Wöyza, dous dos MC galegos máis recoñecidos, gravaron no 2008 este curso acelerado de rap para o Xabarín Club.

Nunha entrada anterior xa comentamos que o hip hop é un movemento cultural xurdido nos barrios pobres de Nova York (sobre todo no Bronx, Queens e Brooklyn). Este movemento xerou múltiples manifestacións artísticas: na música, o funk ou o rap; na danza, o break dance; nas artes visuais, o graffiti...

A música rap consiste, basicamente, en recitar rimas seguindo un ritmo ou unha base musical, que recibe o nome de beat. Os interpretes de rap son os MC e á súa habilidade ou estilo para crear as rimas e para desenvolverse no beat chámaselle flow.

Aquí deixo unhas interesantes ligazóns con consellos básicos para escribir letras de rap e para rapear. E nestoutro enlace, a ferramenta máis útil para calquera aprendiz de MC, un rimador automático en lingua galega. Vexamos unha pequena demostración:

Cantas palabras poderías rimar con «puño»? Cinco? Dez? Consultando o rimador automático obtemos... trinta e dúas: abruño, acabruño, acarabuño, acuño, agarduño, agatuño, amusuruño, apetuño, arruño, bracuño, carabuño, caramuño, cruño, cuño, desenfurruño, engruño, engurruño, escarabuño, esgarduño, estremuño, gaduño, gruño, presuño, rabuño, rascuño, raspuño, ruño, testemuño, touño, turruño, uño, xuño.

Ánimo e a ensaiar a vosa habilidade como intérpretes de rap. E como axuda, un novo videoclip d’O Puto Koke: o fermoso tema «Gal-Ego», toda unha reivindicación rapeira da nosa lingua.

Centóns: «poemas-frankenstein»

Pouco máis que engadir á presentación deste volume singular: Cien mil millones de poemas (2011). Unha homenaxe en lingua castelá á obra Cent mille milliards de poèmes (1961) do xenial Raimond Queneau, mestre do grupo Oulipo. Igual ca no orixinal francés, os dez sonetos base que o forman posúen idéntico esquema métrico (medida, rima...). Como resultado, calquera primeiro verso dun dos poemas pode ser combinado con calquera segundo verso dos outros nove, e así sucesivamente cos catorce versos dos sonetos. E de aí xorde o título da obra: cun sinxelo cálculo matemático (máis sinxelo con calculadora, claro) vemos que as combinacións posibles son 1014, potencia que ten como resultado eses «cen mil millóns», case nada!

Iso si, este tipo de poemas xa existían na antigüidade clásica, co nome de centóns (do grego kentron, ‘peza de roupa feita con anacos e mendos tomados doutras’). Algo que sempre acabo asociando, salvando as distancias, ao vello soño do doutor Frankenstein: crear un corpo con nova vida a partir da unión de distintas partes de cadáveres diseccionados.

Se podedes facervos co libro, ánimo e a idear novos sonetos en castelán á vontade. E se o que vos gusta é fedellar on line, visitade esta ligazón para compoñerdes sonetos cos textos orixinais en francés da obra de Raymond Queneau (con tradución tamén ao inglés).

Pola rede circulan exemplos, coma este ou estoutro, de centóns galegos feitos con versos tomados de aquí e de acolá. Quen se anima a escribir novos «poemas-frankenstein» en lingua galega?

Os ludolingüistas de Lectoriño

Hoxe toca recomendar unha bitácora cunha inesgotable enerxía lúdica. Trátase de Lectoriño, o blog da Biblioteca do CEIP San Tomé de Cambados. 

Desde o ano 2008, os amigos deste centro achégannos todo tipo de actividades recreativas arredor da lingua, sempre coa participación directa dos pequenos de Infantil e de Primaria. Baixo a etiqueta Rodari (en homenaxe a Gianni Rodari, xenial pedagogo, escritor e ludolingüista italiano), podemos atopar no blog adiviñas, xeróglifos, xogos de creación de pareados, de contos...

Unha chea de propostas que animan a espremer o noso enxeño e a gozar coa lingua de forma activa. Aquí deixo, en formato Scribd, dúas delas. A xogar!

De Charles Lutwidge a Lewis Carroll

Noi hai moito xa se cruzou no noso camiño o xenial Lewis Carroll (1832-1898). Para calquera afeccionado aos xogos lóxicos, matemáticos ou lingüísticos, as súas obras son o verdadeiro paraíso. Para el, ese afán lúdico era o motor da propia creación literaria. Así, con Alicia no país da marabillas (1865), Carroll arredouse da literatura didáctica e moralista tan propia do século XIX e abriu un novo camiño dominado pola imaxinación e polo desexo de xogar. Tomo prestadas aquí as palabras dun magnífico traballo de José María Sánchez (dispoñible na rede), que explica esta idea moito mellor ca min:

Que é Alicia senón un xogo? Un xogo de naipes na primeira parte e un xogo de xadrez na segunda. Pero, por riba de todo, Alicia é un xogo de palabras, unha xigantesca (e ás veces pesada) brincadeira que Carroll lle xoga á lingua inglesa. «Unha lingua —dinos Kathleen Blake— non é máis ca un xogo social, cunhas regras arbitrarias que se establecen por convenio social.»
Pois ben, o que Carroll fixo foi alterar estas regras, mudar o sentido convencional das palabras e darlles un novo sentido, para que todo o mundo puidese rir deste «novo xogo» que inventara Carroll; para que os ingleses, en definitiva, riran de si.

Resulta curioso que este espírito ludolingüístico estivese xa presente na orixe do propio nome literario de Lewis Carroll, pseudónimo do matemático, fotógrafo, profesor e escritor Charles Lutwidge Dowson. Vexamos como:

De entrada, seguindo a tradición humanista, o autor latinizou o seu verdadeiro nome:

CHARLES LUTWIDGE > CAROLUS LUDOVICUS

Despois, fiel á súa afección aos espellos, inverteu os dous elementos:

CAROLUS LUDOVICUS > LUDOVICUS CAROLUS

Finalmente, decidiu recuar coma un reloxo atrasado e resaxonizou esta última denominación ata dar co seu pseudónimo definitivo:

LUDOVICUS CAROLUS > LEWIS CARROLL

En fin, cousas dos ludolingüistas impenitentes!

Solución á proba de agudeza visual co mapa de palabras do mundo: oil (petróleo) = Arabia Saudí, northern (do norte) = Irlanda, period (período) = Exipto, norse (nórdico) = Grenlandia, south (sur) = Namibia.

Un trevo de catro follas!

Velaquí un auténtico trevo de catro follas! Un poema acróstico e tautogramático asemade. Cousa ben feita! O autor deste «duplo salto mortal» é un bo amigo: Xosé Amancio Liñares Giraut, profesor, escritor, historiador e codirector de tresCtres editores. Non hai moito, Xosé Amancio tivo a amabilidade de facerme chegar algunha información sobre esta faceta súa que eu descoñecía.

O certo é que compuxo dúas fermosas pezas deste tipo. A primeira, «Irmáns», creouna aló polo 1979 (con 18 anos) e foi publicada no 1992, na coñecida colección Biblioteca 114 de El Correo Gallego:

I nquedanzas infindas e ilusións inmortais:
R enacer, rexamente, á revolución roubada.
M orrer?: matando o medo e a miseria miserenta.
A pagar alumando con ardor (ardentemente).
N amorar.
S ó sorrindo e sempre soñando, IRMÁNS.
                 X. Amancio Liñares Giraut, «Matinando en Yolanda», ¡Ouh Galicia maná!

A segunda composicion, «Vacas», é a que vemos na fotografía inicial e foi elaborada ex profeso para o libro de Xurxo Lobato No país das vacas (2009). Un volume que deu orixe a unha estupenda mostra fotográfica que neste ano 2012 circulou por varias cidades do país:

V alor verdadeiro, vangardista e sen vaidade: o vacún vizoso é vida. ¡Vivan as vacas, as vacadas, as vacarizas!
A chégannos alimento ab aeterno, abeiro, agro, agroindustria, abundancia, agarimo, acougo, amor.
C ando coñezamos con certeza a súa cerna, o seu caletre, capacidades, cénit... (cita Castelao, coruscando).
A talieiros, acadaremos arreo adiantos auténticos, autoestima, autonomía e autoxestión, autoidentificación agrícola, autodeterminación agraria.
S ucando e sementando sempre. V. V.: ¡Vademécum vacún!
                 X. Amancio Liñares Giraut, en No país das vacas (de Xurxo Lobato)

En fin, dúas rarezas marabillosas, dous poemas virtuosos no formal e cargados tamén de mensaxe. Quen se anima a crear novas combinacións de acróstico + tautograma? A quen non lle gustan os trevos de catro follas?

A poesía visual de Joan Brossa

Un poema pode ter máis forza ca calquera arma de fogo. O alfabeto (e a lingua) é a chave coa que abrimos o mundo (que xenial coincidencia cos versos do noso Manuel María!). O oco que deixan as letras «C», «H» e «E» no alfabeto simboliza o baleiro que deixou a figura do «Che» Guevara. Cada persoa, única como a súa pegada, atópase nun mundo que é coma un xogo de palabras cruzadas.

Catro interpretacións para estes catro poemas visuais do catalán Joan Brossa (1919-1998). Autor de fonda inquietude experimental, Brossa traballou en múltiples ámbitos: poesía, escultura, teatro, cine... Este continuo afán de investigación encamiñouno progresivamente cara á poesía visual. Nun mundo no que a palabra entra en crise fronte ao esmagador poder da imaxe, Joan Brossa reclama un espazo para este tipo de poesía. Nas súas palabras:

«A poesía visual creo que nace a causa da importancia que ten a imaxe no noso mundo. A sociedade ofréceche unha serie de códigos ao teu alcance que se poden utilizar doadamente; por exemplo, a xente está afeita a ver unha frecha e a entender a súa mensaxe. Daquela, todo este sistema de linguaxe pódese aplicar á poesía. De feito, é volver aos pictogramas. O principio da escrita remítenos aos pictogramas e aos ideogramas. É necesario reencontrar na imaxe das letras a pegada dunha figuración perdida».

Xa vimos nunha entrada anterior unha curmá da poesía visual: a poesía concreta. Por que non espertar o/a poeta visual que levades dentro? Para vos animar, aquí deixo un vídeo dedicado a Joan Brossa no que se animan algunhas das súas pezas.

Tanto tautograma tenme tolo

Xa vimos nun post anterior en que consisten os tautogramas. Pois ben, aló polo 2 de febreiro 2008, o poeta Igor Lugrís, a través do seu blog persoal, lanzou ao mar aberto de Internet unha brillante proposta que chamou «Escreve o abecedário!». Nela animaba a crear textos con vontade literaria que contivesen só palabras coa mesma letra inicial, é dicir, tautogramas.

Nesa mesma entrada, Lugrís ofrecía xa algunhas pezas a xeito de modelo, coa letra «a», coa letra «b», coa letra «c» e coa letra «d».

Só uns días despois, a tamén poeta Estíbaliz Espinosa recollía a luva e no seu propio blog, nunha entrada chea de humor e retranca, presentaba un coidado tautograma en «m».

Posteriormente, vítimas dun efecto viral, foron aparecendo na arañeira novos autores tautogramáticos. Así temos este texto en «s» ou estoutro en «n».

En fin, unha mostra de virtuosismo ludolingüístico algo arredada no tempo, mais que proba ás claras o poder contaxioso e expansivo da rede.

Amor polos palíndromos

Unha fermosa declaración de amor polos palíndromos esta de Gonzalo Navaza no capítulo 311 de «Ben falado». O libro do que falan, A torre da derrotA, xa ocupou merecidamente a súa propia entrada hai uns meses. Con todo, o magnetismo lúdico dos palíndromos fai que a cada pouco volvan a este recanto da arañeira.

Para quen descoñeza de que vai isto, cómpre recordar que palíndromo (do griego palin ‘outra vez, de novo’ e dromos ‘carreira’) é un enunciado (palabra, frase ou texto) perfectamente simétrico nas súas letras, é dicir, que se le igual de dereita a esquerda e de esquerda a dereita. Disque o primeiro palíndromo foi pronunciado, aló no Edén, polo primeiro home e en inglés: Madam, I’m Adam. E acabo de caer na conta de que tamén puido dicir en latín: Ave, Eva!

Bricadeiras á parte, os palíndromos aparecen en todos os tempos coas funcións máis variadas: misteriosos contrasinais latinos, como a fórmula Sator; enredos matemáticos, como o Was it a cat I saw? de Martin Gardner; hiperbreves creacións de autores literarios como Atale, demoníaco Cain, o me delata!, de Julio Cortázar, ou Esope reste ici et se repose (Esopo xace aquí e descansa), de Augusto Monterroso; ou pasatempos de xornal, como as «palindromanzas» que ofrece a diario Severo Revés na edición en papel de La Voz de Galicia.

Para rematar, como mostra do gusto polos palíndromos en todas as latitudes aquí deixo uns exemplos en diferentes linguas:

Galego
O lobo ama o bolo.
A semana ía na mesa.

Portugués
Socorram-me, subi no ônibus em Marrocos.
Seco de raiva, coloco no colo caviar e doces.

Castelán
Amo la pacífica paloma.
Dábale arroz a la zorra el abad.

Francés
Zeus a été à Suez. (Zeus estaba en Suez)
À l'autel elle alla, elle le tua là. (Ao altar ela foi, ela alí o matou)

Italiano
Ogni mare è ramingo. (Cada mar é vagabundo)
E poi Martina lavava l'anitra miope. (E entón Martina lavou o pato miope)

Inglés
Rats live on no evil star. (As ratas viven nunha estrela non mala)
Not a hero wore hat on. (Non é un heroe quen levaba sombreiro)

Titultextos

Para quen non o coñeza, aquí deixo o enlace dun dos mellores blogs sobre literatura que coñezo: Lector en desvelo. Un espazo sobre libros e escritores cheo de curiosidades, afán lúdico e moito sentido do humor. Totalmente recomendable!

Unha das propostas máis divertidas de Lamberto García del Cid, o creador do blog, son os titultextos. Nas súas propias palabras: «un artificio ludolingüístico que consiste en incluir, nun parágrafo con sentido, o maior número de títulos de obras literarias». Nesta bitácora podedes atopar varios titultextos: este é o primeiro e no arquivo podes atopar outros. 

A literatura galega ofrécenos todo un ecosistema de títulos: hainos curtos (Nai, de Xosé Neira Vilas), longos (A sonada e proveitosa enchenta do Marqués Ruchestinto no derradeiro século da súa vida, de Euloxio R. Ruibal), polisémicos (Follas novas, de Rosalía de Castro), paronímicos (Nós nus, de Olga Novo), onomatopeicos (Tic-tac, de Suso de Toro), palindrómicos (A torre da derrotA, de Gonzalo Navaza)...

Aproveitando esta diversidade, atrevinme a crear un titultexto con obras da literatura galega. Velaí vai, espero que vos guste. 

A dona do corpo delgado, despois de elevar as pálpebras, ollou arredor de si. Para ela, por mor do crime en Compostela, as cousas xa non eran igual. Desde a fiestra baldeira dun hotel de primeira sobre o río pensaba saudosa: «non vexo Vigo nin Cangas». Só podía contemplar os eidos da Terra Chá: herba aquí ou acolá, un millón de vacas e xente ao lonxe. Poñíase o sol do verán: era o crepúsculo. E as formigas a pasear polas paredes. Xa se imaxinaba pasando unha longa noite de pedra á lus do candil. Por sorte, chegou un Land Rover; e nel, Cándido Branco e o Cabaleiro Negro, os dous de sempre. Por fin xa podía comezar a esmorga! 

Podedes descubrir todos os títulos que se recollen no anterior titultexto? E por que non probardes a crear os vosos propios titultextos? Suxírovos acudir, se o precisades, ao catálogo de obras da Biblioteca Virtual Galega para atopardes títulos á esgalla.

Eses curiosos acrósticos

Que teñen en común os poetas galegos Xoán Manuel Pintos e Lois Pereiro? Pois que ambos os dous son autores dos poemas acrósticos máis célebres da nosa literatura. Un acróstico, como seguramente xa saberedes, é unha composición literaria construída de tal xeito que, tomando ordenadamente as letras iniciais, medias ou finais de cada verso, estrofa ou parágrafo, se forma un enunciado que determina toda a peza. 

Queira Dios que esta gaita ben tocada
Un recordo lle valla ó bon gaiteiro,
E que millenta mais unda o primeiro
Veñan tocar tamén a Galicia amada.

Inda premita Dios que sea soada
Voando muy vistoso o meu prumeiro
Arrolando cos chios do punteiro
Garrido se mostrando coa alborada.

Avante vaia en tod'as romerias
Levada polas vilas e arredores.
Inda sea a maestra das folías.

Calada nunca estea. E de primores
Inzando os sons preñados, e alegrías,
A busquen homes legos e doutores.

                                 Xoán Manuel Pintos, A gaita gallega

               Acróstico

Somentes
intentaba conseguir
deixar na terra
algo de min que me sobrevivise

sabendo que debería ter sabido
impedirme a min mesmo
descubrir que só fun un interludio
atroz entre dous muros de silencio

só puiden evitar vivindo á sombra
inocularlle para sempre a quen amaba
doses letais de amor que envelenaba
a súa alma cunha dor eterna

sustituindo o desexo polo exilio
iniciei a viaxe sen retorno
deixándome levar sen resitencia
ó fondo dunha interna
aniquilación chea de nostalxia 

                  Lois Pereiro, Poesía última de amor e enfermidade

No acróstico de Pintos revélase unha vibrante exaltación patriótica («Que viva Galicia!»). No de Pereiro faise evidente a consciencia da enfermidade que o consumía («sida», repetido varias veces). Aquí tedes unha emocionante lectura recitada deste último poema por parte de Xosé Luís Méndez Ferrín, ex-presidente da Real Academia Galega.

Aínda que ás veces os acrósticos son usados como recurso mnemotécnico, é dicir, como técnica para recordar mellor algo, no ámbito da literatura adoitan empregarse como xogo para encriptar todo tipo de mensaxes: o nome do autor, o nome da persoa á que se lle dedica a composición ou, como nos exemplos anteriores, unha idea relacionada co texto.

Na literatura universal podemos atopar os máis variados poemas acrósticos, por exemplo: Fernando de Rojas incluíu a mensaxe «El bachiller Fernando de Royas acabó la comedia de Calisto y Melibea y fue nacido en la Puebla de Montalván» nas iniciais dos versos do prólogo da traxicomedia castelá La Celestina. O texto completo do himno nacional holandés, composto de quince estrofas, tamén é un acróstico, xa que as primeiras letras de cada estrofa forman o nome do seu autor: Willem van Nassov. Lewis Carroll incluíu nun poema acróstico o nome completo de Alice Pleasance Liddell, a nena que lle serviu de inspiración para a personaxe protagonista de Alicia no país de las marabillas e de Alicia a través do espello.

Por último, nesta ligazón, nesta ou nestoutra podemos comprobar como a técnica do acróstico resulta moi rendible á hora crearmos poemas. Animádevos a seguir o exemplo!

O engado da poesía concreta

Unha espiral centrípeta que nos amosa o que hai no medio da «coisa», un eterno «renascer» circular, unhas frases que conforman a cifra de simetría máis erótica e un oco 3D. Se non vos deixan indiferentes as composicións anteriores é que estades a caer no engado ludolingüista da poesía concreta. Non hai moito dei coa fascinante web brasileira concretismo.zip.net e nela atopei estas pezas e outras moitas deste movemento poético.

A poesía concreta naceu no Brasil nos anos 50 do século pasado da man do grupo Noigandres, formado por Augusto de Campos, Haroldo de Campos e Décio Pignatari. Por suposto, tiñan o seu propio manifesto vangardista e nel se declaraban debedores de poetas como Stéphane Mallarmé, Ezra Pound, James Joyce ou Guillaume Apollinaire, entre outros.

Como bo movemento de vangarda, o concretismo busca a ruptura co anterior. Así, rexeita o verso e a sintaxe convencional e, pola contra, explota a letra como signo material, a forma plástica da palabra e a distribución espacial do texto. O seu obxectivo último é unha poesía coa maior simplicidade e o mínimo de texto (concretismo), de xeito que a propia síntese estrutura-contido é a que comunica.

As pezas concretistas conéctanse desta forma con outras manifestacións poéticas que combinan o visual co verbal: os caligramas, a poesía visual, os vídeo-poemas... Todas elas demostran ás claras a inconveniencia de buscar estremas entre as manifestacións artísticas.

Aquí vos deixo un video no que o realizador brasileiro Christian Caselli fai unha adaptación audiovisual de cinco poemas concretos do grupo Noigrandes: «Cinco», «Velocidade», «Cidade», «Pêndulo» e «O Organismo».

Búscanse novos «poetas concretos»! Ánimo!

Lipogramas: estrañas desaparicións

En 1969 o xenial escritor francés Georges Perec escribiu a novela La Disparition, unha obra atípica que serviu de inspiración a moitos autores posteriores. Un dos enfeitizados por Perec foi o divulgador vasco Mikel Agirregabiria que, seguindo o modelo de La Disparition, creou o relato «Descubre un secuestro sorprendente». En Sherezade. Novos relatos de pensamento creativo, permitinme facer unha adaptación ao galego deste enigmático texto. Titúlase «Un roubo sorprendente»:

Neste requintado texto do profesor e escritor Mikel Agirregabiria dáse conta dun estraño roubo:
«Foi un roubo sorprendente. Nun comezo, ninguén soubo percibir que o insólito e único tesouro, o precioso recurso insubstituíble, fose removido. O suceso continuou oculto, escondido e recóndito.
Porén, un sutil detective (posiblemente vostede, meu querido lector) pode comprender o sucedido. Ou pode que lle custe un bo período de tempo descubrir neste documento o mesmo embuste, que foi sedución e secuestro.
En 1969, o escritor Georges Perec publicou un folletín (de título “Eclipse”) no que suxire o descubrimento dun homólogo procedemento de furto. Só no último episodio se descobre o que se desdebuxou desde o primeiro inicio e que persistiu como o fío condutor de todo o conto de ficción, que non se describe senón concluíndo os últimos conceptos do libro, escrito cun perfecto discurso que se estende en todo momento deste monumento retórico e poético.
E se con todo isto escrito e sendo moi curioso non o pode responder, debe concluírse que, ou vostede é cego que non ve o que ten en fronte, ou o seu entendemento non excede en erudición e coñecemento, porque pode prescindir tristemente deste símbolo superior».
Despois de ler isto, poderías ti descubrir cal é o elemento roubado?

Supoño que, se prestades un chisco de atención, non tardaredes en descubrir que o elemento desaparecido é a letra «a». O relato é, sen máis, un lipograma (do grego lipo- ‘carecer de’, ‘estar falto de’ + -grama ‘letra’), un artificio ludolingüístico que consiste en omitir unha letra do alfabeto na escrita dun poema, dun conto, dunha novela ou de calquera outra obra literaria.

A tradición lipogramática remóntase á Grecia clásica. No século VI a. C. Laso de Hermione suprimiu a letra sigma na súa «Oda aos centauros» e nun «Himno a Démeter». Néstor de Laranda, no século III d. C, reescribiu a Iliada eliminando a alfa do primeiro canto, a beta do segundo... e así ata acabar coas vinte e catro letras do alfabeto grego e os correspondentes cantos da epopea homérica.

En 1641 o español Alonso de Alcalá y Herrera publicou Varios efectos de amor, composta de cinco novelas curtas en cada unha das cales se prescinde dunha das cinco vogais.

O alemán Franz Rittler, na novela Die Zwillinge, de 1813, conseguiu a proeza de evitar a letra «r», a consoante mais común na lingua alemá.

En 1939, o estadounidense Ernest Vincent Wright estreouse como escritor coa novela Gadsby, que contén aproximadamente 50.000 palabras, mais en ninguna aparece a letra «e». A lenda conta que o autor mesmo chegou a atar a tecla desa letra na súa máquina de escribir.

Mais foron os membros do grupo Oulipo os que nos anos 60 do século pasado tiraron máis partido desta arrevesada técnica. Raymond Queneau incluíu algúns lipogramas no seu xa clásico Exercicios de estilo. E, sobre todo, Georges Perec, co que comezamos este post, que escribiu La Disparition sen empregar un só «e», a letra máis frecuente do francés.

Quen se atreve a crear un texto breve (poema, relato...) coa técnica do lipograma? Escollede a letra que vos pete.

Solucións aos xeróglifos (22-9-2012): Para vós (Par avós) / De Zas a Teo (Dez ás ateo) / Un soamente (Un só a mente) / En Etiopía (Ene tío pía).

Sonoros versos tautogramáticos

Yolanda Castaño xa apareceu neste blog un tempo atrás como presentadora do popular concurso Cifras e letras. Na entrada de hoxe, a poeta nada en Compostela ocupa un papel protagonista como autora dun título máis da nosa «bibliografia ludolingüística básica»: Elevar as pálpebras (1995). Trátase da súa primeira obra, un poemario que aborda a temática erótica cunha perspectiva feminina e feminista e que zumega sensualidade e ton lúdico. Unha boa proba disto é o poema «Abecedarios baleiros» no que Castaño ensaia o a técnica do tautograma.

Un tautograma (do grego tauto- ‘o mesmo’ -grama ‘letra’) é un verso ou un poema formado por palabras que comezan pola mesma letra. A autora logra crear, en forma de suxestiva e sonora enumeración, un gran texto tautogramático que percorre, letra a letra, todo o noso abecedario.

Abecedarios baleiros
Abecedarios de azar amargurado.
Beixos de baldíos balorentos.
Camposas cansas de cinza cega.
Chairas de chumbo chaguazoso.
Dor de debuxos desfigurados.
Esvaemento de esperanzas ebrias.
Fumes fuxidos de fogaxes fríxidas.
Gándaras de galaxias grises.
Hecatombe de herméticas herdanzas.
Idiomas de idades inaprensibles.
Lentura lene de lánguida laceira.
Mares de macias mágoas mancadas.
Nubes de náufraga nudez.
Outono de olladas orfas.
Poeira de pedra prateada.
Queixume de quietude queda.
Recendos raros de relentos rotos.
Saraiba de sorrisos secos.
Templos temperáns de torpes tentos taponados.
Universos de utopías últimas.
Vales vacíos de vagos vapores vagabundos.
Xardíns xementes de xarope xélido.
Zodíacos de zume zugado que zozobra.

Este texto de Yolanda Castaño, peza singular na nosa fauna ludolingüística, non pasou desapercibido para os nosos lectores máis novos e en blogs coma este ou estoutro podemos atopar novos poemas tautogramáticos inspirados nel.

Quen se anima a crear outro/s tautogramas?

Caligramas: debuxar con versos

En entradas anteriores observamos as posibilidades visuais da tipografía: eran os casos dos pinacogramas ou tamén das animacións coas letras en movemento. Agora, este post ímolo dedicar a unha das formas máis lúdicas e poéticas formas de debuxar: os caligramas.

Pódese definir caligrama como un poema con forma visual, é dicir, as súas palabras e os seus versos dispóñense debuxando imaxes. As súas orixes remóntanse á antigüidade, desde os poemas figurativos de Simias de Rodas no período helenístico ata os fermosos exercicios de caligrafía árabe. 

 

                  Simias de Rodas («Dobre machado»)                                                                    Caligrama árabe («León»)

Lewis Carroll (1832-1898) publicou o caligrama do rabo dun rato no capítulo III da súa fascinante Alicia no país das marabillas (1865). Con todo, o caligrama, tal como o entendemos hoxe, debémosllo ao poeta vangardista francés Guillaume Apollinaire (1880-1918). O título dunha obra súa, Calligrammes (1918), fusión dos termos caligrafía e ideograma, serviu para lle dar nome a estes poemas visuais.

       

                                                     Lewis Carroll                                                                         Guillaume Apollinaire

Diversos autores galegos aventuráronse na elaboración de caligramas: Manuel Antonio, Uxío Novoneyra, Agustín Fernández Paz, Carlos Santiago, Emma Pedreira... Nesta ligazón podes ver algúns deles. E velaí van outras mostras.

 Agustín Fernández Paz

                                         

 Emma Pedreira

Anímate a crear os teus propios caligramas. E se queres facelo coa axuda das novas tecnoloxías, nesta ligazón e nestoutra tes xeradores automáticos de caligramas.

O feitizo dos pangramas

Un pangrama (do grego pan- ‘totalidade’ e gramma ‘letra’) é un texto que emprega todas as letras do alfabeto dun idioma. Nun inicio os pangramas tiñan un simple valor funcional: en caligrafía, para exercitar a escrita de todas as letras; en tipografía, para comprobar como «se comportan» nun texto as letras dunha determinada fonte; en mecanografía, para presionar a maior cantidade de puntos dun teclado... Polo que sei, un dos primeiros pangramas coñecidos é este latino: GAZA FREQUENS LYBICUM DUXIT KARTHAGO TRIUMPHUM (algo así como: «A riqueza de Libia levou moitas veces a Cartago ao triunfo»?), que contén todas as letras do alfabeto latino clásico e aparece xa en libros de caligrafía dos séculos XVII e XVIII.

Con todo, o certo é que hoxe a creación pangramas é unha das actividades máis populares e entretidas da ludolingüística. O seu valor como pasatempo definiuno ben o xenial Màrius Serra con estas palabras: «En sentido amplo, a maioría dos textos longos son pangramas, mais o seu interese é inversamente proporcional á súa lonxitude».

Aquí tedes algúns dos pangramas máis populares e breves de diferentes linguas (coa referencia dos seus alfabetos):

Inglés
A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z. (26 letras)
The quick brown fox jumps over the lazy dog. (35 letras)
Castelán
A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, Ñ, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z. (27 letras)
El veloz murciélago hindú comía feliz cardillo y kiwi. (46 letras)
Portugués
A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z. (26 letras)
Juiz faz com que whisky de malte baixe logo preço de venda. (47 letras)

En galego dei con algún pangrama na rede. Este, de Xabier Cid, foi o que me pareceu máis logrado:

Galego
A, B, C, D, E, F, G, H, I, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, X, Z. (23 letras)
Necesitamos unha tipografía chuliña de cor kiwi, que lle zorregue unha labazada visual á xente. (79 letras, coas grafías J, K, W, Y)

Como me fervía o corpo, dediqueille un tempo a ensaiar outros pangramas, coa limitación das 23 letras do noso alfabeto. Aí van tres deles:

Aqueles chimpancés xogan outra vez coa fabada no baño. (45 letras)
O verdugo do bolxevique tomou pasta, unha noz e café. (42 letras)
Fíxate, o mesquiño bacharel pide vinganza. (35 letras)

Quen se anima a crear novos pangramas galegos? Ah!, e canto máis curtos mellor. Aquí deixo un xerador de pangramas que, malia partir do abecedario inglés, axuda tamén a crealos en galego.

Por certo, se cadra a alguén lle resultará familiar este texto:

Cando acordou, o dinosauro aínda estaba alí. (36 letras)

Non é un pangrama, senón a tradución dun dos microrrelatos máis célebres da literatura universal, do guatemalteco Augusto Monterroso. Seguro que algún dos vosos pangramas tamén se pode converter nun evocador microrrelato. Ánimo!

De «quiquiriquí» a «cock-a-doodle-doo»

Orixinal animación creada polo deseñador gráfico estadounidense Gregory Stewart e composta unicamemente por onomatopeas. A onomatopea, como é sabido, é un tipo de palabra que imita sen máis os sons da vida real: o ronquido dun home, o choro dun bebé, o miañar dun gato, o traqueteo dun tren, a freada dun coche... O anterior relato animado faise así comprensible en calquera parte do mundo.

O máis curioso é que, con todo, as onomatopeas poden diferir enormemente dunha lingua a outra. Nesta curiosa web podemos ver, por exemplo, como soan as voces dos animais en diferentes idiomas (mágoa que falte o galego!). Como é posible se o seu referente, o son que imitan, é idéntico en todas partes?

Cada lingua ten o seu propio sistema fonético e morfolóxico e cada sociedade humana ten a súa propia maneira de interpretar sons similares. Ademais, unha vez fixada a onomatopea en cada pobo, esta evoluciona á par da lingua e da cultura local ao logo de miles de anos. Por todo isto, podemos entender que para os galegos o galo cante «quiquiriquí» e para os ingleses «cock-a-doodle-doo». Todo un canto á inevitable diversidade lingüística!

E para rematar, aí van un par de fragmentos de poemas clásicos das nosas letras que amosan a forza expresiva e lírica das onomatopeas.

Canción das tres cucharas (con versión musicada)
Tac, tac, tac
cuchara de pau
cunca de madeira
o meu neno
está na lareira. [...]
           Luís Pimentel 

Poema nuclear (con versión recitada)
[...] A bomba, ¡bong! A bomba co seu bombo
de setas e volutas abombadas,
aviña ven, vela ahí ven, bon amigo.
¡Estános ben! ¡Está ben! ¡Está bon!
¡¡¡Booong!!!
           Celso Emilio Ferreiro

Animádesvos a facer os vosos propios poemas con onomatopeas?

Solucións aos xeróglifos (2-5-2012): Atrasa (A tras a) / Debe entregalos o luns (De be entre galos o L uns) / Desconfío da noiva (Des con fío dá noiva –avión ao revés–) / Iria en Ribadavia (I ría enriba da vía)

As palabras ante o espello

A torre da derrotA (1992) é un deses libros máxicos e singulares que ben merecen un posto de honra na nosa «bibliografía ludolingüística básica». Gonzalo Navaza, do que xa presentamos o seu Elucidario, creou todo un poemario a partir da técnica do palíndromo: secuencias de palabras que se len igual de esquerda á dereita e de dereita á esquerda. 

Velaquí un deses textos (tamén con versión recitada):

O ECO NO CEO

Só luces e dagas. Na man, saga de séculoS.

¿Oes a porta etérea? Caer é teatro, paseO,

Saga de séculos. Na man, só luces e dagaS.

Eu quE

Ó saír ría sÓ,

Amo da luz azul a domA

e

O berce crebO.

Así rara risA

Acude e educA

E acaso rosa caE

Na maN

E se acaso rosa caesE,

Aire só seríA.

Como acabamos de comprobar, estes poemas non son un simple enredo lúdico e artificioso co que demostrar habilidade versificadora. Cada poema é unha fascinante peza simétrica con palabras que, reflectidas no espello, nos achegan as máis suxestivas mensaxes. En palabras de Xosé María Álvarez Cáccamo no prólogo da obra:

Navaza utilizou o molde do palíndromo como instrumento de pescuda no misterio, como vehículo incitador para a descuberta das virtualidades do idioma, como querían os do grupo Oulipo. [...] Se escoitamos a Gonzalo Navaza afirmar: «E de corpos nus un só procedE» parécenos sentir que ese verso radicalmente simétrico e revelador dunha Cosmogonía habitada xa dentro do Código antes de que o poeta tivese alcanzado a fortuna de achalo. Pero a descuberta non foi casual, senón selectiva e profundadora. Así manexado, o palíndromo non constitúe só a peza dun xogo, senón que, sen perder o seu carácter lúdico, enxeñoso, recreativo, colabora para a iluminación das zonas agachadas da vida.  

En fin, unha «simetría palindrómica» moi unida a nós, que forma parte do medio natural e do noso propio ADN.

Solucións aos xeróglifos (19-4-2012): Vinte animalo (Vinte animal o) / Nove repetidores (Nove repetido res) / Xogando (X o gando) / Eva catorce (E vaca torce)