Le, xoga e aprende con Mixiricas

   

O trasno Mixiricas (1994), de Efrén Vázquez, é un deses libros curiosos e orixinais que tanto pracer xeran a amantes da ludolingüística e dos xogos de enxeño. Mixiricas, o trasno protagonista, vai percorrendo as sete capitais do antigo Reino de Galicia, nunha viaxe chea de peripecias e aventuras. Para isto, axúdase da súa caixiña máxica dos saberes, chamada Artesa.

Coa curiosidade dun neno que todo o quere saber, decidiuse a pescuda-lo máis inmediato. ¿Onde era que se atopaba? Non tería máis que preguntalo, pero a aquela hora íalle ser un pouco difícil, por non dicir dificilísimo, dar con alguén naquel lugar tan arredado. ¡Sorte que trouxen comigo unha desas «caixiña dos saberes», que os vellos trasnos nos recomendan levar ós novos cando saímos de viaxe!, pensou.
Tratábase, xa que logo, dunha caixiña enfeitizada que contiña información do lugar no que se atopase en cada intre. E como era máxica, había que entendela e coñece-las claves para que funcionase ben, pois cada unha era un exemplar único.

A caixiña conta con catro pechaduras con cadansúa chave, de distintas cores (vermella, amarela, verde e azul). O caso é que, cando Mixiricas emparella correctamente chaves e pechaduras, obtén valiosa información sobre a historia e xeografía do lugar en que se atopa, mais, se erra con chaves e pechaduras, a caixa propón un problema que cómpre resolver. 

Así, nesta especie de «road book», van sucedéndose sopas de letras, mensaxes encriptadas, xeróglifos e outros enredos de enigmísticos. A lectura convértese, daquela, nun entretido xogo co que acompañamos o trasno, de forma activa, por toda a xeografía galega, aprendendo máis sobre a nosa terra.

Destinado, en principio, a un lector ou lectora adolescente, O trasno Mixiricas é un libro descatalogado, mais non difícil de localizar en librarías ou por Internet. 

Temos a sorte, ademais, de atopar boa parte dos seus contidos e xogos en Trompiletras galegas, a web persoal que Efrén Vazquez, docente de profesión, mantén desde o 2002. Un espazo dedicado ás Letras Gallegas, ás novas tecnoloxías, á educación e a recursos sobre lingua (mesmo un xerador de pangramas!).

En fin, desta volta sumamos un trasno á nosa «bibliografía ludolingüística básica», que xa vai collendo collendo corpo. 

Os fíos da vida

No outono do 2005, Agustín Fernández Paz andaba a últimar o seu libro O Raio Veloz (2006). Nesta obra teñen unha presenza especial os xogos de enxeño e de palabras. No capítulo 2, por exemplo, aparecen unhas adiviñas populares tiradas do clásico ¿Qué cousa é cousa...? Libro das adiviñas (1985), de Paco Martín. No capítulo final, Adrián, o protagonista, recibe unhas misteriosas mensaxes anónimas en forma de xeróglifo. Unha tarde, Agustín telefonoume: precisaba da miña colaboración para deseñar esas crípticas mensaxes. Para min foi unha honra e un pracer. Sen desvelar o enredo que encerra, aquí deixo o pasatempo que preparei seguindo as súas orientacións.

Eu coñecera persoalmente a Agustín aló polo 1993, nun curso de formación de profesores. Foi un privilexio poder compartir aquelas horas de intensa aprendizaxe con alguén da súa experiencia e da súa valía. Ao finalizar a derradeira das sesións achegueime a el para lle entregar un orixinal que acababa de rematar, un modesto traballo centrado no enfoque lúdico da didáctica da lingua. Agustín, amable e xeneroso, recolleu aqueles folios co compromiso de lelos e de darme a súa valoración. Seu dito, seu feito: ás poucas semanas, por correo, recibín de volta o material e a súa resposta. Dicíame que compartira a lectura con Paco Martín e animábame a buscar unha editora. A súa primeira recomendación, un novo selo galego que estaba a dar os primeiros pasos: Rodeira.

As casualidades fixeron que esa obra se publicase finalmente en Xerais: Xogos de lingua. Técnicas de comunicación oral e escrita (1994). E as casualidades fixeron tamén que só un ano despois me incorporase á editorial Rodeira.

Cando tempo despois comecei a traballar no Fogar de Santa Margarida, souben do paso polo centro de xente como Agustín Fernández Paz, Xabier P. DoCampo ou Xavier Senín, profesores mozos que, aló polos anos 70, participaran en cursos de intensa innovación pedagóxica inspirada nas ideas de Helen Parkhurst e no seu Plan Dalton. En varias ocasións temos gozado no Fogar da presenza de Agustín cando, no seu paso pola Coruña, se achegaba para saudar os vellos amigos.

Así, de cando en cando, os «fíos da vida» foron entrelazando, por sorte para min, os nosos camiños. Xa non poderei agradecerlle persoalmente as palabras xenerosas que ás veces dedicaba en Twitter a este recuncho de Xogosdelingua. Tan só unha humilde homenaxe: incluír O Raio Veloz na nosa «bibliografía ludolingüística básica». Mestre, grazas!

Palíndromos ilustrados [10]

 

Para este novo palíndromo feito na casa pareceume ben acaída a impactante imaxe de David Wojnarowicz, artista polifacético e activista gay que aló polos anos 80 fixo este autorretrato coa boca cosida con suturas cirúrxicas como protesta polo silencio oficial sobre a epidemia da SIDA.

O texto reversible «Alá cidadán nada di, cala» tráeme á memoria o último episodio traxicómico relacionado coa Lei Mordaza: a denuncia policial contra Belén, unha moza madrileña, por lucir un ofensivo bolso de gatiños. Nel aparecía a imaxe dun mico coas siglas ACAB e co lema All Cats Are Beautiful. En contreto, a denuncia policial citaba o artigo 37 da devandita lei, que fai referencia ás «faltas de respecto e consideración cuxo destinatario sexa un membro das Forzas e Corpos de Seguridade».

 

E alguén dirá: Que tiña a policía contra os fermosos e incautos gatiños? Pois contra os gatiños, nada. No entanto, vese que os axentes dominaban o inglés e coñecían a expresión ofensiva All Cops Are Bastards, de tradución ben doada e cunhas siglas idénticas: ACAB.

Para quen non o saiba, esta última frase insultante orixinouse na década dos 70 no seo de grupos ultras do fútbol británico e acabou difundíndose por todo o mundo: lema de grupos antisistema (skinheads, punks...), tatuaxes carcerarias, graffitis... E como a retranca e a rebeldía, como o falar, non teñen cancelas, acabou xurdindo o xogo de palabras. Así, naceron outras frases alternativas con iniciais coincidentes: All Cats Are Beautiful, Always Carry A Bible...

En fin, que o policía denunciante, convertido case en lexicógrafo, elevou as siglas ACAB a categoría de acrónimo, isto é, interpretou que esas iniciais, mesmo correspondendo a palabras diferentes ás da frase orixinal, xa constitúen un insulto digno de entrada no dicionario. Que pel tan fina!

Claro que, como podedes ler ao final deste artigo da Wikipedia inglesa, o celo da policía pode chegar aínda máis lonxe. O 7 de xaneiro do 2011, tres seareiros do Ajax de Amsterdam foron multados por levar camisetas cos números 1312, cifras que representan a orde numérica das letras ACAB no alfabeto (1=A, 2=B, 3=C). Recoiro! Ademáis de lexicógrafos, expertos en criptografía!

En fin... Así Caladiños Andaremos Ben!

Tradución:
Allá ciudadano nada dice, se calla.
There citizen says nothing, he shuts up.

O gallifreyan de Loren Sherman

Seguro que moitos nostálxicos corentóns teñen gravada na memoria, coma min, esta sintonía. Así comezaba na TVG, a finais dos anos 80 e comezos do 90, a serie de culto Doutor Who. Este é o seu argumento básico:

O misterioso extraterrestre Doutor Who parte en TARDIS, a súa máquina do tempo con forma de cabina telefónica, para intentar resolver problemas e erros do pasado e así conseguir a paz no universo. 

O Doutor, como os demais Señores do Tempo procedentes do planeta Gallifrey, tiña unha lingua de seu: o gallifreyan. Os creadores de Doutor Who nunca chegaron a desenvolver este idioma, nin sequera o seu alfabeto. Foron os incondicionais fans da serie os que se ocuparon de facelo. A versión escrita máis popular e amplamente aceptada é o «gallifreyan circular», deseñado por Loren Sherman.

Poderiamos dicir que non é un idioma en por si, senón unha forma de representación escrita. Un bo recurso criptográfico, abofé. Aí van unhas regras básicas:

1. No gallifreyan circular cada palabra organízanse nun círculo. As letras que a forman vanse dispoñendo sucesivamente desde a parte inferior dese círculo en sentido antihorario.

2. As letras represéntase de acordo con este alfabeto.

3. As vogais adxúntanse á consoante precedente, é dicir, escríbense no círculo da consoante anterior.

4. Para formar frases e oracións, todas as palabras que as forman enmárcanse nun círculo máis grande.

Así se escribe, por exemplo, «Xogos de Lingua» en gallifreyan, segundo o tradutor que podes descargar da propia web de Loren Sherman.

 

Para aprenderdes a escribir gallifreyan sen xeradores automáticos, cousa nada doada, como o propio Sherman recoñece, podedes consultar a súa guía (en inglés). Ou como alternativa, aquí tedes un sinxelo Prezi sobre o tema (en castelán). 

O misterio do código McCormick

 

Agora podedes intentar vós resolver o misterio do código McCormick, pois o FBI xa pediu papas. O caso é o seguinte:

Missouri (Estados Unidos). 25 de xuño de 1999. Ricky McCormick, un ex-presidiario desempregado de 41 anos, saíu do consultorio do seu médico despois de recibir medicamentos para doenzas cardíacas e pulmonares e... nunca máis foi visto con vida. Cinco dias despois, un campesiño atopou o cadáver de McCormick nun campo de millo a 30 quilómetros do seu domicilio. Estaba en avanzado estado de descomposición e parecia ter un golpe na cabeza. Foron encontradas tamén dúas notas manuscritas no seu bolso. 30 liñas codificadas con gran variedade de letras, números, sinais e parénteses.

O caso McCormick foi considerado oficialmente un homicidio. Desde o comezo creuse que o código podía revelar que lle ocorreu a McCormick e mesmo a identidade do seu asasino. Con todo, despois de 12 anos de frustrados intentos, en marzo do 2011 os investigadores do FBI decidiron pedir axuda internacional. Por iso publicaron todos os documentos na súa web.

 

 

É a primera vez que o FBI pide colaboración para descubrir un código secreto. Polo mundo adiante, os afeccionados a resolver códigos xa están mans á obra. A recompensa: «a satisfacción de saber que quizais se contribuíu a levar un asasino ante a xustiza», ademais da fama mundial por lograr tal proeza.

Que eu saiba, o código aínda non foi descifrado, aínda que co tempo pola arañeira comezaron a circular algunhas propostas de solución. Segundo estas, o código mesmo fala dun botín de 100 000 dólares oculto nalgún lugar ou de probas doutros crimes non resoltos. É dicir, aínda máis misterios engadidos ao irresoluble asasinato de McCormick.

Por certo, se lle colledes gusto á desencriptación, velaí vai un puñado doutros criptogramas pendentes de ser desvelados: o Disco de Festos, o Manuscrito Voynich ou o Código Dorabella. Quen se anima?

«Xersee esesene»

Chega á «bibliografía ludolingüística básica» Polaroid (1986), de Suso de Toro. Un verdadeiro best seller de noso grazas a súa gran difusión como lectura en centros de ensino nas últimas tres décadas. Pola súa ambientación urbana, polo seu ton irónico e pola vontade experimental, este conxunto de relatos breves supuxo, con certeza, un cambio de rumbo respecto dos moldes narrativos daqueles anos.

De entre os seus contos (algúns míticos como «Colacao», «Manifesto Kamizaze» ou «Galicia, esa merda»), seleccionei este «Xersee esesene», o máis acaído para Xogosdelingua.

XERSEE ESESENE
Ecebe de mercer en xersee cheléseme. Peguee es peles pere estee contente. Veene peñer egere mesme. E ver, e ver. Que chelede. Emes ver que tel quede cee cemese.
¡Mecenede! ¡Quede ceme en geente! ¡E que ben se exeste! ¡Cerelle, perece que eperte en peece! ¡Esté epertende! ¡Cede vez eperte mées! ¡Ne gerxe, nen me deexe resperer! ¡Eeegg...! ¡En xersee esesene! !Eeeeeggg...!

Como vemos, igual que nese xogo infantil en que só se pode falar cunha vogal, en «Xersee esesene» todas as palabras aparecen alteradas de xeito que posúen unicamente a vogal «e». Con todo, este trazo non é un enredo superfluo, senón a esencia da historia. Claro que, para descubrilo, cómpre ler repoñendo as vogais orixinais en cada voz. Só así se desvelan as poliédricas calidades da peza: co seu aquel de texto humorístico, de enigma criptográfico, de relato de terror e de proposta ludolingüística. Brillante!

Así que, xa sabedes, de non coñecerdes aínda o relato, enfrontádevos devagar á lectura de «Xersee esesene».

O código dos bailaríns

«Os bailaríns» é un dos relatos breves de Arthur Conan Doyle recollidos no volume O regreso de Sherlock Holmes (1996). Nel, Holmes e Watson reciben a visita de Hilton Cubitt, que lles pide axuda para resolver o misterio dunhas estrañas mensaxes que está a recibir a súa esposa e que a teñen moi alterada.

Esta foi a primeira serie de estraños xeróglifos que o detective analizou.

Holmes axiña se decatou de que, de ser un código cifrado, con esa breve nota non daría resolto o problema. Hilton Cubitt seguiu recompilando mensaxes (que aparecían na súa casa en portas, paredes, fiestras...) e enviándollos a Holmes. Cada mensaxe ofrecía unha serie de homes danzando en diferentes posturas: boca arriba ou boca abaixo, con brazos e pernas estarricados ou flexionados, con bandeirolas ou sen elas...

Finalmente, igual que fixera o protagonista d’O escaravello de ouro, de Edgar Allan Poe, Holmes deu desencriptado as mensaxes empregando a análise de frecuencias das letras do alfabeto inglés.

Non vou desvelar o desenlace da historia, mais si deixo o código completo, que no relato fora creado polo xefe dunha perigosa banda de delincuentes. Trátase dun simple alfabeto de substitución no que cada bailarín representa unha letra diferente. Non hai signos de puntuación mais as bandeiras indican que esa letra é a derradeira dunha palabra.

 

Unha pequena xoia da novela policíaca ou dedutiva protagonizada polo detective máis célebre da literatura universal e traducida ao galego. Segue a crecer a nosa «bibliografía ludolingüística básica».

Por certo, se vos apetece poñer a bailar estes homiños para enviar as vosas mensaxes cifradas, dispoñedes deste xerador automático. E unha sinxela actividade final: Que cita célebre de Castelao transmiten estes danzaríns?

Solución á analise dos pronomes átonos de «Como eu te amo» (10-1-2016): 
Pronome posposto: «convéncete», «esquécete», «ámote».
Pronome anteposto: Tras conxuncións subordinantes (que, como...): «como eu te amo», «que te amo». Tras algúns pronomes indefinidos (algo, alguén, ninguén, todo...): «ninguén te amará».

A grella de Cardano

O médico, filósofo e matemático italiano Girolamo Cardano (1501-1576) desenvolveu, contra 1550, un curioso método criptográfico coñecido como «A grella de Cardano». A idea é moi simple:

 
Pártese dun papel ou cartolina perforada en certos lugares, que se sitúa sobre outro papel. Nesas «xanelas» vaise escribindo a mensaxe secreta, mediante letras, sílabas ou palabras completas. Deseguido, retírase a matriz cos ocos e completamos o texto no papel inferior cunha secuencia de caracteres arbitrarios (que chamamos nulos). O destinatario debe posuír unha grella igual á do remitente e colocala sobre o texto recibido para facer aparecer a mensaxe.

Sábese que o cardeal Richelieu (1585-1642) empregou este método tanto na súa correspondencia privada como na diplomática. Mesmo o poeta inglés Lord Byron (1788-1834) elaborou algún poema utilizando a grella de Cardano.

Se che presta enredar con esta técnica sen te separar do teclado, aquí tes unha magnífica web cun xerador automático de cifrado e descifrado da grella de Cardano. E, ollo!, tamén inclúe xeradores e información sobre moitos outros métodos de encriptación.

Para espías e corruptos desactualizados

Son tempos de trinzadoras de papel a botar fume. Facturas falsas, contabilidades «b» e demais documentos «comprometedores» pasan a cada pouco por esas máquinas que reducen cada folla de papel a unha morea de tiras finas como espaguetes. Con todo, como tamén vemos a cada pouco, máis lles valera a moitos usuarios das trinzadoras facer unha boa fogueira con todo o papelame!

O primeiro que me veu á cabeza cando souben das últimas noticias sobre documentos trinzados e despois reconstruídos foi unha escena de Argo (2012). Baseado en feitos reais, o filme conta como uns funcionarios da embaixada estadounidense de Teherán, durante a convulsa revolución islámica de 1979, conseguen fuxir e refuxiarse «noutro lugar». Por mor das présas só teñen tempo de destruír parte da documentación «sensible» utilizando unhas trituradoras de papel. Para poder identificar os fuxidos, os iranianos poñen un grupo de nenos a traballar na titánica tarefa de reconstruír o crebacabezas. Non direi máis para non destripar a película. Só que, finalmente, os cativos conseguen o seu obxectivo.

Polo visto, o dato histórico é que os verdadeiros protagonistas da recomposición desa montaña de papeliños foron uns pacientes e metódicos tecedores de alfombras, convocados para a ocasión. Tamén se sabe que tardaron bastante máis do que se tardou na película.

En todo caso, hogano non serían precisos nin nenos, nin tecedores de alfombras persas, nin palilleiras de Camariñas para refacer eses textos trinzados. Xa existen programas informáticos que o fan. O primeiro paso é o laborioso alisado e escaneado de cada fragmento. Despois o programa xera un ficheiro para cada un e rexistra automaticamente información de todo tipo: os matices de cor do papel, as contornas das roturas, o tipo de letra ou de tinta, os rastros de texto escrito...

E con toda esa información principia o traballo duro do programa, que vai comparando a toda velocidade os distintos anaquiños ata que comezan a encaixar entre si. Ao cabo dun tempo, pouco ou moito, o crebacabezas acaba resolto.

En fin, ensinanza de hoxe para espías ou corruptos desactualizados: de quererdes destruír documentación de forma eficaz, unha boa cacharela ou, como alternativa, ensalada de papelame cunhas pingas de bo aceite (Abril, por exemplo).

Escribir coma os bois

 

Seguramente non entendiches nin papa do texto anterior, ou case. Proba agora a ler cada liña nun sentido, é dicir, a primeira da esquerda á dereita, a segunda da dereita á esquerda, e así sucesivamente. 

Agora mellor!

Este sistema de escritura, como acabas de ler, tivo a súa difusión hai miles de anos. De feito, algúns considérano unha etapa previa á fixación dun sentido de escritura definitivo: da dereita á esquerda (fenicio ou hebreo) ou da esquerda á dereita (grego ou latín). 

O seu nome, bustrófedon, procede do latín boustrophēdon, e este do grego βουστροφηδόν (de βοῦς, ‘boi’; στρέφειν, ‘dar a volta’, ‘virar’; e -δόν, ‘ao xeito de’). É dicir, unha escritura en zigzag ao xeito en que os arados van formando, un tras outro, novos regos na terra.

Anímaste a crear os teus propios textos en bustrófedon? Na rede podes atopar un xerador automático.

Celso Emilio e os encrucillados crípticos

Adeprender a vida é tan difícil
ou máis que resolver un crucigrama.
           Celso Emilio Ferreiro, «A leución», Viaxe ao país dos ananos

E digo eu... Que tal se lle darían os encrucillados a Celso Emilio Ferreiro? Postos a poñer sobre a mesa as dificultades de aprender a vida e de resolver palabras cruzadas, non fago máis que imaxinar o poeta de Celanova espremendo os miolos cos encrucillados de solución máis arrevesada: os crípticos.

Os encrucillados crípticos, como xa indicamos hai tempo, teñen unha gran tradición no Reino Unido. Son ben máis complicados ca os «comúns». Cada idea desenvolta nas súas definicións é un enigma en si, isto é, cada pista contén algún tipo de xogo de palabras que cómpre resolver: anagramas, calembures, dobres definicións... Hai pouco dei con El críptico, un recuncho (en castelán) ideal para iniciarse deste tipo de pasatempos. Ánimo, non hai mellor ximnasia mental.

E, falando de exercicio mental, lembro agora unha curiosa historia. Aló polo 1986 un tal David Snowdon, neurólogo, decidiu iniciar unha investigación nunha comunidade de 678 monxas do convento de Notre Dame en Mankato, Minnesota. Elixiunas por constituiren un campo de estudo perfecto: ademáis de compartiren un mesmo espazo, bastante illado de influencias externas, tiñan estilos de vida e hábitos moi similares. Despois de quince anos de traballo, Snowdon descubriu que as irmás que mantiñan unha actividade mental constante (as afeccionadas aos encrucillados, as que escribían diarios...) vivían de promedio catro anos anos máis ca as outras. Os seus cerebros amosaban un 40 % máis de sinapses e unha membrana de mielina notablemente máis grosa, vital para a saúde cerebral.

Daquela, xa está claro, para vivirmos catro aniños máis co cerebro perfectamente san, dereitiños a un convento ou a un mosteiro cunha chea de encrucillados crípticos. Ben... Se cadra, non pasa nada por vivir algo menos.

O caso da espionaxe industrial

Velaquí un novo e sinxelo enredo para a nosa serie de enigmas. Desta volta, co seu aquel criptográfico.

O caso da espionaxe industrial

A detective Xulia Xelmírez foi requirida por SEMPRESÁN, unha importante compañía de laboratorios farmacéuticos. A empresa estaba a piques de lanzar un novo medicamento revolucionario e os seus directivos sospeitaban que estaban a ser espiados, con certeza pola súa principal competidora. 

Despois dunhas primeiras pescudas, Xulia Xelmírez descubriu dúas notas sospeitosas no escritorio dun dos executivos de SEMPRESÁN. Eran difíciles de interpretar, mais a detective estaba certa de que nelas estaba a chave para demostrar que ese empregado era o espía que buscaban. Este era o texto literal das notas:

Nota 1
DIN OSQ UEM EDICA MEN TOIDES SA CARECAN DOO FAR E DES.

Nota 2
SEMOR IED NIVO E ASRE MIEH ZLAO ART NOCANICA VAVON AHN UE.

Afortunadamente, Xulia Xelmírez era unha grande experta en criptografía, é dicir, en interpretar mensaxes cifradas, e non tardou en demostrar que aquel executivo era o espía que buscaban.

Que dicían as notas?

Solución ao enigma «Alicia no Bosque do Esquecemento» (27-9-2014)
Era xoves. Dado que os dous personaxes menten en días diferentes, é evidente que un está a dicir a verdade e que o outro non. Xa que logo, ao que di a verdade tocáballe mentir a véspera e ao outro ao revés. Así deducimos que o día en cuestión é o único en que se produce o cambio na sinceridade de ambos os dous: o xoves.

Relatos, misterios e criptogramas

No campanario da igrexa de Eiranova acaban de instalar un novo reloxo. Van soando as badaladas que deben anunciar as doce da noite: unha, dúas, tres... Entón sucede algo extraordinario: soan dez, once, doce... e trece!
Un grupo de cinco rapaces curiosos son os únicos decididos a aclarar algo tan estraño. Pescudarán ata encontrar a explicación. Para conseguilo, deben ir resolvendo, unha a unha, as pistas que un misterioso personaxe lles vai presentando en forma de xogos de enxeño e mensaxes cifradas.
Aquí tedes unha delas, baseada na técnica da superposición.

Este é o fío argumental d’O misterio das badaladas (1986), do admirado Xabier P. DoCampo. Unha narración cualificada polos nosos críticos como «O misterio galego por excelencia» e que inaugurou nas nosas letras a novela dedutiva (tamén coñecida como novela de detectives). Un xénero creado, a mediados do século XIX, por outro gran mestre, Edgard Allan Poe, con relatos como O escaravello de ouro. 

O señor William Legrand é quen de atopar o fabuloso tesouro do capitán Kidd, pirata estarrecedor, grazas a que descifrou un complexo criptograma. 

Aplicando o método de «análise de frecuencias» das letras (neste caso, do inglés), o protagonista consegue revelar a mensaxe cifrada.

Dúas obras coa mesma esencia: o pracer e a emoción que lle produce ao lector/a seguir en primeira persoa o desenvolvemento das pescudas, a resolución dos problemas, mediante o xogo dedutivo e de lóxica.

Se non as lestes aínda, a por elas! Outros dous títulos imprescindibles na nosa «bibliografía ludolingüística básica».

Chico Buarque: ludolingüista [1]

Quen imaxinaría a Caetano Veloso, Gilberto Gil, Chico Buarque e Roberto Carlos, entre outros, a competir nun concurso musical máis próximo a un espectáculo de pressing catch ca a un festival convencional? Pois tan insólito encontro foi real: 1967, III Festival de Música Popular Brasileira. Entre aplausos e apupos dun público apaixonado, soaron as pezas destes artistas únicos (uns mozos daquela). O gañador... Edu Lobo. Recomendo vivamente, de terdes un par de horiñas, gozar do documental «Uma noite en 67». 

O vídeo do inicio corresponde á interpretación de «Roda viva», do xenial Chico Buarque. Un tema a ritmo de samba que, como vemos, cativou o público do festival. Velaí vai a letra completa:

Tem dias que a gente se sente
Como quem partiu ou morreu
A gente estancou de repente
Ou foi o mundo então que cresceu...

A gente quer ter voz ativa
No nosso destino mandar
Mas eis que chega a roda viva
E carrega o destino prá lá...

Roda mundo, roda gigante
Roda moinho, roda pião
O tempo rodou num instante
Nas voltas do meu coração...

A gente vai contra a corrente
Até não poder resistir
Na volta do barco é que sente
O quanto deixou de cumprir.

Faz tempo que a gente cultiva
A mais linda roseira que há
Mas eis que chega a roda viva
E carrega a roseira prá lá...

Roda mundo, roda gigante
Roda moinho, roda pião
O tempo rodou num instante
Nas voltas do meu coração...

A roda da saia mulata
Não quer mais rodar não senhor
Não posso fazer serenata
A roda de samba acabou...

A gente toma a iniciativa
Viola na rua a cantar
Mas eis que chega a roda viva
E carrega a viola prá lá...

Roda mundo, roda gigante
Roda moinho, roda pião
O tempo rodou num instante
Nas voltas do meu coração...

O samba, a viola, a roseira
Que um dia a fogueira queimou
Foi tudo ilusão passageira
Que a brisa primeira levou...

No peito a saudade cativa
Faz força pro tempo parar
Mas eis que chega a roda viva
E carrega a saudade prá lá...

Roda mundo, roda gigante
Roda moinho, roda pião
O tempo rodou num instante
Nas rodas do meu coração... (4x)

Con este texto, Buarque conseguiu canear a censura da ditadura brasileira daquel tempo, pouco espelida polo que se ve, pois non deu recoñecido a metáfora da roda. Ante os desexos de liberdade («A gente quer ter voz ativa. / No nosso destino mandar»), esa «roda viva» representa o goberno militar da época, que unha e outra vez convertía en fracaso calquera tentativa de progreso («Mas eis que chega a roda viva / E carrega o destino prá lá»). E todo isto camuflado entre versos aparentemente inocentes e infantís («Roda mundo, roda gigante. / Roda moinho, roda pião»).

Un xogo de encriptación moi común en contextos de censura e represión. E a guinda... «Roda viva», que lida ao revés é «A viva dor», un bifronte que expresa á perfección o sufrimento e a carraxe ante a opresión. «Roda viva é a viva dor», aí queda o palíndromo do Buarque.

E diredes que desvarío, que ando a buscarlle tres pés ao gato. Podería ser, mais... sabedes que Chico Buarque é un dos mellores palindromistas en lingua portuguesa? Aquí vos deixo algúns dos seus enredos simétricos:

A miss é péssima!
Amora me tem aroma.
Acata o danado... e o danado ataca!
Assim, a sopa só mereceremos após a missa.
Até Reagan sibarita tira bisnaga ereta.

En fin, amante do palíndromo e da metáfora, dálle de novo ao play e... «adora a roda!».

A roda de Jefferson

Velaí vai unha nova entrada ao gusto dos amantes dos códigos secretos. Desta vez toca unha das primeiras máquinas criptográficas: a roda de Jefferson. Foi deseñada por Thomas Jefferson en 1790, antes de se converter en presidente dos Estados Unidos. O seu funcionamento é sinxelo:

O aparello está formado por unha serie de discos que rotan sobre un eixe común. Cada un dos discos ten no seu bordo exterior todas as letras do alfabeto dispostas de forma aleatoria en diferentes ordes. Cada disco ten tamén, nunha das caras interiores, un número que marca a súa orde na serie.

O emisor xira os discos ata poñer aliñadas as letras da súa mensaxe. Logo, anota as letras da liña inferior, por exemplo, e envíalle este texto cifrado ao destinatario.

O receptor debe posuír a mesma máquina de cifrado e coñecer a orde correcta dos discos. Unha vez recibida a mensaxe, non ten máis que aliñar esas letras na mesma orde e deseguido buscar a liña con sentido. Aí ten a súa mensaxe.

Nesta ligazón podedes atopar un simulador automático da roda de Jefferson.

Un método criptográfico que polo visto non tivo moito éxito na súa época, mais que debeu de inspirar a Dan Brown cando ideou o seu cryptex, un cilindro que, a xeito de pequena caixa forte, ocultaba algúns dos secretos do best-seller O código Da Vinci.

Vinícius de Moraes: ludolingüista

En pé! Soa... «A tonga da mironga do kabuletê», dos mestres de Vinícius de Moraes e Toquinho.

Andaba eu a buscar un vídeo en que os seus autores interpretasen o tema e só dei con esta versión de 1971, en italiano e para o público da RAI. Un documento impagable que ben merece encabezar a entrada (olliño co presentador ás costas!). E se quixerdes a canción co audio en portugués da versión orixinal, aquí vai.

«A tonga da mironga do kabuletê» ten a súa curiosa historia ludolingüística: 

Hai quen afirma que o enunciado que lle dá título é unha especie de insulto ou comentario desprezativo na lingua iorubá ou nagô (xingando em nagô) ao xeito do noso «Vai muxir as galiñas!», «Vai capar o grilo!», «Vai rañala!» ou «Vai ao carallo!». Segundo esta teoría, a expresión tomouna Vinícius desa lingua africana cunha intención criptográfica: protestar sen que os militares, que impoñían a ditadura no Brasil daqueles anos, comprendesen o que estaban a dicir.

Outros sosteñen que toda a explicación anterior é unha simple brincadeira do Vinicíus e que este tomou os africanismos só pola súa sonoridade e poder suxestivo. Así encadeou tonga (do quicongo), ‘forza, poder’; mironga (do quimbundo), ‘misterio, segredo, feitizo’; kabuletê (de orixe incerta), ‘individuo desprezable’. Un enunciado sen valor semántico que, debido ao éxito da canción, acabou por se converter nunha expresión de uso popular.

En calquera dos casos, velaí vai a letra desta peza marabillosa.

A tonga da mironga do kabuletê

Eu caio de bossa
Eu sou quem eu sou
Eu saio da fossa
Xingando em nagô

Você que ouve e não fala
Você que olha e não vê
Eu vou lhe dar uma pala
Você vai ter que aprender
A tonga da mironga do kabuletê
A tonga da mironga do kabuletê
A tonga da mironga do kabuletê

Você que lê e não sabe
Você que reza e não crê
Você que entra e não cabe
Você vai ter que viver
Na tonga da mironga do kabuletê
Na tonga da mironga do kabuletê
Na tonga da mironga do kabuletê

Você que fuma e não traga
E que não paga pra ver
Vou lhe rogar uma praga
Eu vou é mandar você
Pra tonga da mironga do kabuletê
Pra tonga da mironga do kabuletê
Pra tonga da mironga do kabuletê

Animádesvos a cantala con este karaoke? Por que non?

Podes ler esta pabrala? E estoutra P4L48R4?

É curioso como traballa o cerebro. Durante o proceso da lectura, o noso hemisferio esquerdo analiza e le as letras (que forman palabras) mentres que o dereito ve o conxunto das letras (as palabras) como unha imaxe visual. Mais ambos os dous hemisferios colaboran constantemente entre eles.

Os científicos conseguiron demostrar que os cerebros dos lectores con certo nivel de experiencia e de destreza, cando se poñen a ler, non activan tanto o hemisferio esquerdo (máis lóxico), senón que, para aforrar tempo e esforzo, se apoian máis na aparencia da palabra e no seu contexto, é dicir, no hemisferio dereito (máis visual). Así, cando lemos metaitámcas, o noso cerebro activa automaticamente o concepto abstracto matemáticas.

De aorcdo con itso, non ipomtra en que odren etsaen as lrteas dhuna plrabaa, a úncio iprotmatne é que a piremria e útmlia lrteas eteasn na pisocóin cocrrtea. Andía que o rseto sxea un ttaol baullro, a lceruta pdoe farcese sen pobrlmea.

0 M35M0 5UC3D3 C4ND0 U54M05 4LGÚN5 NÚM3R05 3N LUG4R D3 L37R45. 4P4R3N73M3N73, 4 L3C7UR4 D35735 3NUNC14DO5 4P3N45 4C71V4 45 4R345 C3R38R415 QU3 C0RR35P0ND3N 4 1N73RPR374C10N D05 D1X1705. 3S74 F0RM4 D3 3SCRI8IR CH4M4S3 4LF48370 L337.

Incrible! Non si?

Xogade a intercambiar SMS con calquera destas opcións. Cun chisco de práctica, évos ben doado.

Lingua do P: «twelve points», «douze points»

A «lingua do P» é ese xogo que consiste en falar engadíndolle ás palabras, antes ou despois de cada sílaba, outra que comece coa letra «p», ben cunha única vogal (música = múpesipecape), ben repetindo a mesma vogal da sílaba orixinal (música = múpusipicapa).

Lempebropo xopogarpa apa ispitopo depe pepequepenopo. Epe vóspo? Apaínpidapa quepe nonpo seipe sepe epesepe eperapa opo nopomepe quepe llepe dapabapamospo.

Como acabamos de ver, este enredo ten o seu aquel criptográfico. Usada de forma fluída e rápida, esta forma lúdica da fala pode resultar case incomprensible para non iniciados.

O mellor é que para falar a «lingua do P», isto é, para identificar e separar sen grandes dificultades cada sílaba, ninguén necesita saber a súa definición. De feito, penso que é máis difícil definir sílaba que distinguila. Digamos que para o falante a sílaba é un concepto máis intuitivo ca científico.

E volvendo ao xogo: sabiades que é internacional? Co mesmo funcionamento básico, podémolo atopar en castelán (jerigonza), en italiano (alfabeto farfallino), en xaponés (babigo), en húngaro (madárnelv), en hebreo (bet-language)...

Por certo, falando do hebreo, unha curiosidade: Coñecedes a canción israelí «Abanibi»? Os dinosauros coma min e os fans eurovisivos lembrarán este tema pegadizo que gañou o Festival de Eurovisión de 1978 e logo arrasou por toda Europa. Pois no seu miolo está a versión hebrea do xogo. Así, o seu refrán Abanibi obohebev obotabach é en realidade Ani ohev otach (Ámote). Aí queda iso!
 

Ah! E non perdades esta noticia sobre a recente entrada da voz abanibí no dicionario da Real Academia Española. Unha xoia do mellor humor ludolingüístico do esmendrellante elmundotoday.com. Ha! Ha!

Solución adiviñas (17-7-2013): A pereira tiña unha soa pera (xógase co número do substantivo: non comeu «peras», nin baixou «peras», nin deixou «peras»). / A letra «m» (está en «minuto», «semana» e «mes» mais non en «ano»). / Dúas zocas e dúas medias (xógase coa hominima de «media» ‘Peza de roupa’ e «media» ‘Que constitúe a metade de algo’).

As mensaxes ocultas na táboa periódica

europio - litio - nitróxeno - cerio - nitróxeno - litio - bromo - osmio

Non é unha fórmula química. É unha mensaxe en clave. Descifrala non é difícil. Probade a substituír cada elemento polo seu símbolo abreviado.

Eu - Li - N - Ce - N - Li - Br - Os

E agora agrupade estas letras de xeito que formen palabras e frases.

Eu lin cen libros.

E xa está, unha sinxela técnica criptográfica que ademais de servir como xogo, tamén é un bo recurso para memorizar os símbolos dos elementos químicos. 

A maioría destes símbolos, de valor universal, son derivados das letras do nome do elemento. A primeira letra é maiúscula e a segunda (se a hai) é minúscula: carbono, C; hidróxeno, H; magnesio, Mg; aluminio, Al. Iso si, os símbolos dalgúns elementos coñecidos desde a antigüidade normalmente derivan do seu nome latino: cuprum, Cu (cobre); aurum, Au (ouro)...

 

Diante da táboa periódica, esa que organiza os elementos químicos segundo as súas propiedades e características, as ideas para creardes novas mensaxes seguro han xurdir. De momento, se queredes, probade a descifrar estas tres:

fósforo - ouro - lantano - nobelio - neon - fluor - radio - carbono

einstenio - tantalio - sodio - argon - xenon - nitróxeno - titanio - sodio
prata - osíxeno - radio - titanio - einstenio - osíxeno - xenon - ferro

 

Despois escribide as vosas propias mensaxes. De o facerdes en parellas ou grupos, podedes xogar a competir entre vós como iniciados nesta nova «linguaxe química».

Ah!, e por último, a xeito de peche, un vídeo de Redes que nos explica, de forma clara e asequible, a orixe da táboa periódica.

A escítala espartana

Pois si, aínda que pareza imposible, naqueles arredados tempos en que non había correos electrónicos nin whatsapp, as civilizacións humanas progresaban e argallaban os seus métodos para enviaren mensaxes dun lugar a outro, mesmo cifradas cando cumpría.

Brincadeiras á parte, xa vimos hai tempo algún destes métodos de encriptación como o código de César ou os anagramas de Galileo. Hoxe imos falar doutro curioso sistema de cifrado: a escítala, empregada orixinariamente na antiga Esparta.

O funcionamento da escítala era moi simple: os dous participantes na comunicación debían posuír cadansúa vara do mesmo grosor. Un, o emisor, enrolaba unha longa fita de coiro ou papiro arredor do seu pau e escribía nela lonxitudinalmente un enunciado completo de xeito que a cada volta se engadise unha letra. Cando se desenrolaba a fita, a mensaxe anterior, ordenada e lexible, convertíase nun barullo de letras sen sentido. Só cando a fita se situaba de novo na posición orixinal na súa vara xémea, a do destinatario, a mensaxe reaparecía.

Contan os cronistas, que aló polo 404 a. C., cinco mensaxeiros espartanos saíron con urxencia para levar unha comunicación segreda ao seu rei, Leandro. Só un dos mensaxeiros, esgotado e malferido, deu chegado ao seu destino. A xeito de cinto, levaba unha escítala de coiro que lle entregou ao rei. Leandro enrolou esta fita nunha vara e así descubriu a mensaxe codificada que desvelaba as intencións do inimigo: o monarca persa Fanabazo II pensaba atacalo. Os espartanos preparáronse para repeler o ataque e de feito conseguírono. 

Neste enderezo tedes un encriptador automático co sistema da escítala. Por exemplo: nunha vara de recolla tres letras por volta a mensaxe «EU LEO XOGOSDELINGUA» quedaría así: «EOL UGI LON ESG ODU XEA»

No seguinte vídeo tedes unha demostración práctica do uso da escítala. Iso sí, a explicación é en chinés, mais é ben doada de comprender!

Animádesvos a intercambiar mensaxes segredas coas vosas propias escíntalas caseiras?