A outra microtoponimia [1]

Sabida é a riqueza da toponimia galega. O Nomenclátor editado pola Xunta inclúe o nome de máis de 40.000 lugares habitados, o que supón un cuarto dos de todo o Estado e máis dos que hai en todo Portugal. 

Outro dato: entre os dez topónimos máis empregados en todo o Estado, nove son galegos. O número 1 é «A igrexa», cun total de 600 lugares esparexidos por toda Galicia. O número 2 é «O Castro». O número 3 é «Vilar». E así sucesivamente con outros como «A Torre», «O Pazo», «Outeiro», «A Casanova» e «Vilanova».

Se temos en conta que, ademais dos núcleos de poboación, cada camiño, cada outeiro, cada penedo, cada regato, cada poza, adoita ter o seu propio nome, estímase que poderían chegar a rexistrarse máis de 2 millóns de microtopónimos. A maior densidade de toda Europa! Para conseguir recompilalos acábase de presentar unha nova app, dentro do proxecto Toponimízate. 

Mais desta volta, imos centrarnos noutro tipo de microtopónimos: os que posúen menos letras. Se hai un tempo dedicamos un comentario a eses nomes de lugar interminables que de cando en vez aparecen polo mundo adiante, hoxe imos cos topónimos minúsculos.

De dardes un paseo real ou virtual pola xeografía galega, non é difícil dar con localidades de só tres letras: Teo, Cee, Zas, Oia, Tui... De dúas letras xa é outro cantar. A min non me vén ningún nome á cabeza, agás algún microtopónimo introducido por artigo, como A Uz (Chantada, Lugo) ou O Az (Rodeiro, Pontevedra). E a vós?

No Estado español, ao parecer o topónimo máis breve é Ea, localidade costeira biscaína. O nome seica designa, na variedade do éuscaro desa zona, un tipo de xunco abundante no esteiro onde se sitúa a vila.

Con todo, o récord dos topónimos máis breves do mundo son dous prodixios dunha soa letra. Atopámolos nas illas Lofoten (Noruega) coa localidade chamada Å, que en noruegués quere dicir ‘regato’, e na Picardía francesa coa localidade de Y. Aí queda iso!

Mamihlapinatapai

De paseo pola rede enganchei nunha silveira, e alí quedei, entretido durante un bo anaco. Foi ao dar coa palabra mamihlapinatapai da lingua yámana ou yagán, propia dos indíxenas homónimos da Terra do Fogo, no extremo austral de Chile e da Arxentina.

Descubrín casualmente que, segundo o Libro Guiness, esta é considerada a palabra máis sucinta do mundo, é dicir, a voz única e independente que expresa o concepto máis amplo e complexo.

O seu significado seica é: ‘unha mirada entre dúas persoas, cada unha das cales espera que a outra comece unha acción que ambas as dúas desexan pero que ningunha se anima a iniciar ou suxerir’.

A Wikipedia explica así a súa estrutura morfolóxica:

prefixo ma(m)- de tipo reflexivo pasivo + raíz ihlapi, que significa ‘estar confundido sobre o que facer despois’ + sufixo condicionante -n e sufixo -at(a), que implica ‘logro’ + sufixo -apai, que ao coincidir con ma(m)- adquire un significado de reciprocidade

Esta é a maxia das linguas polisintéticas, que, a base de agregar morfemas nun só termo, poden expresar ideas dunha sutileza abraiante como a anterior. Ideas que todos somos quen de identificar pero que desde o galego só poderiamos expresar con toda unha oración, case cun relato breve.

A mágoa é que xa só unha persoa no mundo pode expresarse en yámana ou yagán. Cristina Calderón, nada en 1928, é a derradeira falante deste idioma. Para desgraza de todos, a súa lingua e a visión particular do mundo que nela reside tamén desaparecerá con Cristina. Outro tesouro perdido! Seremos quen de vernos nese espello?!

Palabras impronunciables?

Realmente ocorrentes estes vídeos de Babbel. Ao velos, non puiden evitar darlle voltas ao concepto de «palabra impronunciable». Determinar o grao de facilidade ou dificultade na pronuncia dunha voz (ou dunha lingua) é sempre algo relativo. Máis alá da influencia dos nosos prexuízos sobre unhas linguas ou outras, todo depende dos termos que entren en comparación. Cantos fonemas comparte ese idioma co noso? Cantos son totalmente estraños para nós? 

Así, para un inglés resulta difícil a pronuncia do castelán perro pois a súa lingua natal carece do fonema alveolar vibrante múltiple /r/ do «rr». A un castelán dicir ben o noso xamón tampouco lle será doado xa que a súa lingua non ten nin o fonema fricativo palatal xordo /ʃ/ do «x» nin o nasal velar /ŋ/ que pecha a palabra. E para un galego pronunciar, por exemplo, o inglés bird co mellor acento shackespeareano pode ser tarefa espiñenta ao non termos nós ese fonema vocálico /ɜ:/ entre «i» e «e» dos británicos.

Se ademais os fonemas descoñecidos entran con frecuencia en combinación entre si, esas palabras transfórmanse en verdadeiros trabalinguas, como comprobamos nos vídeos iniciais. 

Postos a poñer exemplos de linguas con fonemas estraños e difíciles de pronunciar, no alto do podio estaría posiblemente a lingua ǃxóõ (también coñecida como lingua taa ou lingua clic) falada por unhas 4000 persoas entre Bostwana e Namibia. O seu alfabeto ten cerca de 26 vogais e 122 consoantes! O nome de lingua clic débese a que parte deses fonemas son diferentes tipos de estalos feitos no ceo da boca. É común, de feito, que as persoas adultas que dominan este idioma desenvolvan unha especie de nódulo na larinxe a conta de emitir durante anos este tipo sons.

Aquí tedes un exemplo desta fala nun vídeo do fantástico proxecto Terra do neurocientífico focense Xurxo Mariño. 

E para rematar, aínda que está en inglés, non podedes perder este vídeo coa listaxe dos fonemas máis estraños nas falas de todo o planeta. Abraiante! 

Palíndomos ilustrados [18]

Chegou setembro e xa estamos de volta. E para inaugurar «a tempada» un novo enunciado de ida e volta coa súa correspondente ilustración. Outro palíndromo bivocálico na oralidade (/soɲo/̝, /sɔ/, /nɔso/...) mais monovocálico na escrita, pois veu ateigadiño de os (con 12 bate por 2 a marca daquel do podólogo).

E desta vez, sen mo propoñer, parece que me saíu un lema «antisoñadores», que anima a ter os pés na terra. Unha mensaxe que me lembra aquel monólogo de Sexismundo en La vida es sueño, de Calderón de la Barca.

¿Qué es la vida? Un frenesí.
¿Qué es la vida? Una ilusión,
una sombra, una ficción,
y el mayor bien es pequeño:
que toda la vida es sueño,
y los sueños, sueños son.

E falando de soños... En que idioma soñades vós? Haberá quen só soñe en galego e tamén quen soñe en máis dunha lingua. Esta última idea é o punto de partida do seguinte anuncio da compañía aérea escandinava SAS. Unha viaxeira que soña en turco, en xaponés, en italiano e mesmo na linguaxe das baleas. Unha peza ben fermosa!

Tradución:
Nuestros sueños sueños sólo son. Sueños sólo.
Our dreams are only dreams. Dreams only.

Toca aprender árabe

Un par de entradas atrás, vimos o divertido que podía resultar converter unha palabra no debuxo do elemento que designa. Falabamos da utilidade didáctica desta técnica á hora de adquirir vocabulario en Inglés, por exemplo. 

Hai algo máis de tempo, en «O chinés, un chisco máis fácil» tamén vimos a mesma idea aplicada ao deseño dun método de aprendizaxe da lingua máis falada do planeta. Unha solución realmente brillante cando un idioma non resulta doado de aprender. 

A mesma reflexión levou o deseñador Mahmoud El Sayedh a manipular algunhas palabras do árabe, de tan femosas caligrafías, para representar o que significan. Isto é, puxo o seu agudo ollo de artista gráfico a traballar para atopar as similitudes entre certas voces árabes e as súas imaxes. Así ata que foron xurdindo estes orixinais deseños.

Graciñas, Churruqueira, por mo dar a coñecer!

Pode unha lingüista salvar o mundo?

«Antes cría que este era o comenzo da túa historia. A memoria é unha cousa rara. Non funciona como eu cría. Estamos ligados polo tempo. Pola súa orde.

Agora non estou certa de se creo en principios e finais. Hai días que definen a túa historia máis alá da túa vida. Como o día en que chegaron.»

Con esta enigmática reflexión arrinca o filme Arrival (2016), baseado no relato curto Story of your Life de Ted Chiang. A que escoitamos é a voz en off da súa protagonista, Louise Banks, profesora universitaria de Lingüística.

Doce naves extraterrestres pairan sobre distintos puntos do noso planeta. Xorde o pánico entre a poboación xeral ante a incerteza sobre os plans dos alieníxenas de sete pés. Científicos de todos os recunchos traballan arreo para descubrir se as súas intencións son pacíficas ou bélicas. Máis só a doutora Louise Banks é quen de ir descodificando a misteriosa lingua escrita circular dos visitantes para desvelar o misterio.

E aí aparece a segunda gran protagonista da historia, a hipótese Sapir-Whorf, a teoría lingüística establecida por Edward Sapir e Benjamin Whorf nos anos 40 do século pasado segundo a cal o idioma que falamos chega a condicionar a forma en que percibimos e conceptualizamos o mundo. En Xogosdelingua xa temos presentado varios exemplos desta hipótese, mais aquí vai outro:

Os falantes de guugu yimithirr, lingua aborixe de Australia, para expresaren dirección, en lugar de sinalar sen máis «esquerda» ou «dereita», posúen un rico abano de palabras que expresan dirección ao xeito dun compás e con matices sobre posición, localización e movemento. Os estudosos sosteñen, en base a isto, que o seu sentido da orientación estaría máis desenvolvido, por exemplo, que o dos anglofalantes.

Durante varias semanas, e non sen dificultades, Louise Banks consegue dar pequenos pasos no descifrado. Cando por fin alcanza unha comprensión total da forma de comunicación dos heptápodos, todo cambia. E ata aí podo contar.

Unha marabilla este filme, de verdadeira ficción científica, que nos fala de vida alieníxena; mais, sobre todo, de nós mesmos, de como é a nosa forma de sentir e de pensar e de como esta pode chegar a variar.

Unha marabilla tamén por esta escena, ao comezo do filme, onde Louis cita con admiración a orixe da nosa lingua medieval.

E unha marabilla ademais porque, dun xeito simbólico e poético, un palíndromo vén botar luz sobre a chave para comprendelo todo: 

«— Mamá? —pregunta a filla de Louise—
— Sí?
— Por que me chamo Hannah?
— O teu nome é moi especial porque é un palíndromo. Escríbese o mesmo ao dereito e ao revés.»

O chinés, un chisco máis fácil

O chinés é un bo exemplo de lingua analítica ou illante. Neste tipo de idiomas os elementos semánticos e gramaticais, a diferenza do que sucede no noso, permanecen separados e constitúen palabras distintas. Debido a isto, nas linguas illantes as palabras adoitan ser monosilábicas e non amosan ningún tipo de variación formal. 

Daquela, os que queiran aprender chinés non terán que complicarse con regras de flexión de xénero ou número, con variacións de tempo e modo verbais, con complexas declinacións... Iso si, estes principiantes xa poden ter en boa forma a súa memoria pois, para expresar todos os conceptos do chinés, terán que aprender uns 40.000 símbolos gráficos ou kanjis (como xa vimos noutras entradas).

Para resolver esta dificultade xurdiu o proxecto Chineasy, un sistema de ensinanza-aprendizaxe do chinés baseado na asignación de imaxes aos caracteres (como arriba) co que se fai así máis doado o seu recoñecemento. Unha idea que me recorda un divertido xogo de deseñar debuxos a partir de letras que vimos hai tempo.

No seguinte vídeo, a creadora Chineasy, ShaoLan Hsueh, preséntanos o seu método. Por certo, totalmente gratuíto, aínda que solicitan a colaboración do público vía crowdfounding para continuar o seu desenvolvemento.

Perdido na tradución

A xente de Babel preparou este vídeo para presentar algunhas desas palabras que só existen nunha lingua. No mundo fálanse uns 6.000 idiomas e todos eles describen con amplitude e riqueza da vida humana. Con todo, quen xa tivo a oportunidade de viaxar ou de aprender unha nova lingua sabe que existen certas palabras que non conseguimos traducir con exactitude. Para non perder na tradución, cómpre explicalas con frases.

Como xa vimos aló atrás, a estrutura da nosa propia lingua afecta os nosos procesos cognitivos e a maneira en como racionalizamos e articulamos as ideas. Por iso, sempre resulta fascinante dar cunha desas voces que amosan unha forma distinta e orixinal de contemplar o mundo.

Iso mesmo deberon pensar a rusa Maria Tiurina e a neocelandesa Anjana Iyer cando decidiron empregar a súa arte para ilustrar algunhas desas xoias lingüísticas (visto en unapalabra).

MARÍA TIURINA

cafuné (portugués do Brasil) ‘acto de aloumiñar alguén pasando os dedos entre os seus cabelos’

gufra (árabe) ‘cantidade de auga que se pode apañar nunha man’

baku-shan (xaponés) ‘muller fermosa, mais só vista polas costas’

ANJANA IYER

ilunga (tshiluba) ‘persoa capaz de perdoar e esquecer unha ofensa unha primeira vez, tolerala unha segunda vez, mais nunca unha terceira vez’

hanyauku (kwangali) ‘acto de andar na puntiña dos pés sobre area quente’

schadenfreude (alemán) ‘pracer que senten algunhas persoas ao ver o sufrimento dos outros’

O mundo está cheo de sons

 

De novo a voltas coa apaixonante ciencia da onomatopea. Engaiolado sempre (como podes comprobar aquí ou aquí) pola incrible diversidade de voces que un son pode xerar segundo a cultura que o interprete.

Ese mesmo estraño feitizo caeu sobre ilustrador James Chapman, creador de Soundimals, un recuncho de Tumbir cheo de marabillosas láminas coas onomatopeas xurdidas en diferentes linguas para un mesmo son (o ladrido dun can, o chío dun paxariño ou mesmo... un peido).

 

E outra engaiolada polo asombroso poder da onomatopea é Arika Okrent, experta en psicolingüística e linguaxes artificiciais. Ela é a autora do instrutivo vídeo que pecha a entrada. Nel explícanos, en inglés, por que no mundo temos diferentes onomatopeas para un mesmo son animal. Non deixedes de visitar a súa canle de Youtube, chea doutros fantásticos vídeos sobre lingüística («Como comezou a linguaxe?», «Por que é tan estraña a ortografía do inglés?»...)

Eu son teu pai

E seguimos coa nosa particular saga de Star Wars. Desta vez, cunha homenaxe á frase máis famosa do cine: «I’m your father». Ou polo menos iso afirmaban hai anos en Wikinoticia, á luz dunha enquisa feita entre 1500 internautas para a web Lovefilm.com.

Como vemos arriba, nós escoitamos «Eu son teu pai» na voz de Tacho González, o magnífico dobrador galego de Darth Vader. Un enunciado que pasou a engrosar a listaxe de oracións míticas que se fixeron populares nos anos dourados da nosa TVG, coma estoutras tiradas do sempre imprescindible Pelisdobradasaogalego.

 

 

 

Por certo, coñecedes Engale? Évos o recurso ideal para gozardes dos mellores filmes galegos e internacionais dobrados ao galego, on line e de balde.

E para lle poñer o ramo, aquí queda unha mostra multilingüística da transcendencia da paternal frase de Darth Vader: a súa versión dobrada en 20 linguas diferentes. Cales son as que máis bos gustan?

O yoda speak de George Lucas

Deste xeito coñecemos a Yoda nas salas de cine do país hai máis de 30 anos. E xa só restan dous días para a agardada estrea de The Force Awakens (A forza esperta), o novo filme da saga Star Wars. Un universo de ficción cheo de curiosidades lingüísticas: desde o peculiar idioma de Chewbacca (creado a base de gruñidos de animais), á asombrosa capacidade para a interpretación de C-3PO (que fala con fluidez máis de seis millóns de formas de comunicación). Mais hoxe dedicarei o comentario á fala do mestre Yoda: o yoda speak.

Certo é que, nos filmes orixinais, Yoda fala basicamente inglés. Con todo, recordo ler por algures que George Lucas, produtor, director e guionista, decidiu caracterizar o pequeno jedi dándolle á súa fala unha particular sintaxe. Así, Yoda adoita secuenciar as súas palabras na orde Obxecto + Suxeito + Verbo (abreviado: OSV). Quen sabe se se trata dunha interferencia da súa verdadeira lingua materna.

Found someone, you have, I would say. (Atopaches alguén, eu diría).
Hard to see, the dark side is. (Difícil de ver o lado escuro é).

Truly wonderful the mind of a child is. (Realmente marabillosa a mente dun neno é)

Your father he is, but defeat him you must. (Teu pai el é, mais derrotalo ti debes).

OSV é unha secuencia asociada a idiomas moi antigos, case primixenios, e moi, moi rara. Usada só por certas linguas amerindias e da África oriental. Se cadra, unha forma deliberada de acentuar ese aquel de sabedoría ancestral do personaxe.

Vexamos como se distribúen todas as combinacións sintácticas de Suxeito, Verbo e Obxecto nos diferentes idiomas do planeta, das máis comúns ás menos:

- SOV (Suxeito Obxecto Verbo) 45%: hindi, xaponés, persa, albanés...
- SVO (Suxeito Verbo Obxecto) 42%: galego, inglés, alemán, chinés...
- VSO (Verbo Suxeito Obxecto) 9%: galés, árabe, tuareg...
- VOS (Verbo Obxecto Suxeito) 3%: malgaxe, baure, fidxiano...
- OVS (Obxecto Verbo Suxeito) 1%: apalaí, hixkaryána...
- OSV (Obxecto Suxeito Verbo) 0%: warao, xavante...

Se sentes a chamada da forza, debes saber que dispós dun tradutor de yoda speak de balde na rede. Só tes que poñer as túas frases (en inglés, iso si), facer un clic e listo! Claro que para esa tradución tampouco fai falta un xerador, digo eu.

E lembra: Falar como Yoda ti podes!

Día Europeo das Linguas

O mapa anterior, tomado de Worldmapper, representa de forma gráfica como se distribúe a diversidade das máis de 6000 linguas faladas no planeta. Así vemos considerablemente agrandados estados co maior número de idiomas: Papúa Nova Guinea (820), Indonesia (737), Nixeria (510) ou a India (415).

Europa, o noso continente, reúne 800 millóns persoas e unhas 225 linguas repartidas por uns 47 estados. Malia todo, como apreciamos no mapa, esta variedade só supón un 3 % dos idiomas falados no planeta.

Para lle dar maior visibilidade ás linguas de Europa e para que a súa diversidade alcance o maior recoñecemento posible, o Consello de Europa declarou hai tempo a data de mañá, 26 de setembro, o Día Europeo das Linguas. Unha das iniciativas desta conmemoración foi publicar unha magnífica colección de carteis que axudan reflexionar sobre o feito inevitable da diversidade. Como é posible, se non, que un único son animal sexa materializado de formas tan diferentes segundo as linguas?

Nunha antiga entrada dabamos conta dun fantástico sitio que desenvolvía a mesma idea de forma máis dinámica, cos audios das onomatopeas. Lémbralo?

Para rematar, dous grandes recursos sobre a diversidade lingüística en Europa: un completísimo mapa interactivo e unha selección de datos e xogos da web oficial do Consello de Europa.

As marabillosas palabras sen tradución

Sempre me resultou especialmente atraente a hipótese Sapir-Whorf, aquela segundo a cal non é o mundo o que condiciona a nosa linguaxe, senón a nosa linguaxe a que moldea o mundo que nos arrodea. Os seus exóticos e abraiantes exemplos deixábanme pampo: os falantes de esquimó (no Ártico) que teñen dezanove palabras distintas para se referir ao que nós coñecemos simplemente como «neve», ou os falantes de akan (en Ghana) que posúen unha paleta de só tres cores: «negra», «branca» e «vermella».

Tendo en conta isto, resulta difícil suxerir que o noso, ou calquera outro idioma, ten a riqueza suficiente para expresar toda a realidade e a experiencia humana. Sería unha suposición simplista e, con certeza, fachendosa. Por iso, cada vez que descubro algún concepto para o que a nosa lingua quedou muda e para o que outra atopou a palabra exacta, teño unha razón máis para defender con paixón o ecolingüismo.

A palabra da ilustración do inicio é, penso, a miña primeira achega a esas voces galegas sen tradución: «xerfa» (voz ben enxebre de preciosa sonoridade e significado). Ocórrensevos máis destas voces galegas sen tradución? Seguro que algunha aparece.

E hai moitas outras dos idiomas máis dispares. Aquí van unhas cantas destas xoias abraiantes.

komorebi (xaponés): maneira como as follas das árbores
filtran a luz do Sol, formando figuras de sombras e de luz no chan.

culaccino (italiano): pegada que deixa sobre a mesa un vaso ou unha copa fría.

pochemuchka (ruso): persoa que fai moitas preguntas,
cunha curiosidade desmesurada.

mangata (sueco): camiño que deixa no mar a luz reflectida pola lúa.

E neste impagable documental de Redes algunhas máis.

Sara Marie, a pseudopolíglota

Se cadra, Sara Marie Fosberg, caixeira de supermercado de 19 anos é unha boa mostra da excelencia do sistema educativo finés. Mais a súa habilidade, por estraño que pareza, non é aprender idiomas, senón imitalos.

Hai uns meses, o seu vídeo, xurdido como simple brincadeira, foi unha desas sensacións virais de Youtube. Aló atrás vimos verdadeiros prodixios na aprendizaxe de idiomas e agora é a vez desta pseudopolíglota chea de descaro e sentido do humor.

Na entrevista, vemos como consegue expresarse con fluidez en inglés con distintos acentos: americano (coas súas variantes), británico, australiano... Mais o que deixa a un pampo é ver a soltura coa que «fala» o xaponés, o árabe, o sueco, o francés, o alemán, o portugués, o castelán, o hindi... Ás veces pode dicir algunha palabra ou algunha frase neses idiomas, máis a chave está en como modula a pronuncia, os acentos, os ritmos e mesmo a xestualidade... Non se pode negar que resulta bastante convincente (agás para os falantes nativos, supoño).

De onde lle veñen os extraordinarios dotes de papagaio a Sara Marie? De ser falante de finés, esa singular lingua urálica (por certo, con dicionario bilingüe en liña)? De xogar compulsivamente ao The Great Language Game? Dun sistema educativo que favorece falar mal unha chea de idiomas? Ignóroo.

Por certo, estes días de datos tristes, veume ao maxín unha idea traxicómica: Para cando un Decreto de Pseudopoliglotismo? Á luz do exemplo da amiga Sara Marie, a que agardan as nosas preclaras autoridades para converter dunha vez, nese camiño cara ao «cosmopalianismo», o noso sistema educativo nunha fábrica de pseudofalantes? Os primeiros pasos xa van aló.

Camaleóns lingüísticos

Abraiante! Deixa a un pampo esa facilidade para aprender idiomas e para falalos saltando dun a outro coma quen pestanexa: todo un camaleón lingüístico. Mais abraia e admira tamén esa fantástica actitude aberta e desprexuízada cara a outras linguas. Todo un exemplo este Matthew Youlden, profesor en babbel.com, que fala nove idiomas fluidamente, comprende case unha ducia máis e entre os seus vindeiros obxectivos está... o galego!  Parabéns!

Preguntado sobre o seu segredo, Matthew deu estes 10 consellos:

1. Ten claro por que o estás a facer.
De non teres unha boa razón para aprender outro idioma, é moi probable que, a medio prazo, desapareza a motivación. O realmente importante é comprometerse ao máximo.
2. Mergúllate.
Non importa as ferramentas que uses para aprender a lingua, a chave está en practicares todos os días.
3. Atopa un compañeiro.
Un irmán, un amigo... alguén que te acompañe e te empurre a estar motivado e a seguir un pouco máis.
4. Manteno relevante.
Máis alá de libros e manuais, falares coa xente fará que o proceso de aprendizaxe siga a ser relevante para ti.
5. Divírtete.
Usa o teu novo idioma de calquera forma que sexa creativa: grava cancións, fai un programa de radio, debuxa un cómic, escribe un poema...
6. Actúa como un neno.
Aprendemos a base de nos equivocar. Cando somos nenos, espérase que cometamos erros mais, cando somos adultos, os erros convértense nunha especie de tabú. Admite que non o sabes todo, acepta sen medo o erro. Libérate das túas barreiras de adulto.
7. Abandona a túa zona de confort.
Non ter medo a equivocarse significa estar preparado para poñerse en situacións potencialmente difíciles ou embarazosas. Isto pode dar un chisco de medo, mais é necesario para mellorar.
8. Escoita.
Tes que aprender a escoitar antes de aprender a falar. Calquera idioma soa raro a primeira vez, porén, canto máis o escoitas, máis familiar se volve e máis doado será falalo.
9. Mira a outros falando.
Idiomas distintos demandan cousas distintas da túa lingua, labios e garganta. A pronunciación é tanto física como mental. Observa e imita falantes nativos en vivo, en películas estranxeiras, en televisión en versión orixinal...
10. Fala contigo.
Se non tes a ninguén con quen falar no idioma que estás a aprender, non hai nada malo en falar contigo mesmo. Isto pode axudarche a aprender novas expresións e a estar máis confiado cando teñas que usalas con outra persoa.

Compromiso, inmersión, espírito lúdico, desinhibición, desdramatización do erro... pautas simples para aprendermos novos idiomas. Pregúntome se Matthew coñecerá estoutra camaleoa de noso: a pequena Xulia, que cando gravou este vídeo tiña só sete anos e falaba xa seis idiomas (e mais outro inventado). Unha xoia!

A xogar con «Lyricstraining»

Cada pouco tempo, como ben sabedes, en Xogosdelingua prescribimos unha pequena dose de karaoke. Poucas ferramentas máis lúdicas e entretidas para a aprendizaxe de idiomas ca o invento de Daisuke Inoue.

Ben o saben os creadores de Lyricstraining, unha web que permite, de balde, practicar varias linguas mentres vemos vídeos musicais. Os idiomas dispoñibles, polo de agora, son o inglés, o francés, o alemán, o castelán, o italiano, o neerlandés e o portugués.

O funcionamento é ben sinxelo, escóllese un videoclip e un nivel de dificultade (principiante, intermedio, avanzado ou experto). No nivel máis doado, reprodúcese o texto da canción só cuns poucos ocos en branco que o xogador debe completar. Mentres que ao elixirmos un nivel máis difícil a letra aparece cun maior porcentaxe de ocos en branco. Poténciase así tamén a capacidade de memorización.

Un xogo entretido e, asemade, de grande utilidade didáctica. Préstache intentalo, por exemplo, con «Twist and shout» de The Beatles ou con «Leãozinho» de Caetano veloso? A cantar!

«Supercalifraxilisticoespialidoso»

Con todos vós, «Supercalifraxilisticoespialidoso», na súa versión orixinal inglesa. Quen non coñece esta campanuda palabra de 32 letras e a canción á que lle dá título? Mary Poppins, a aia máxica, fíxoa universal aló por 1965. Os compositores da canción, os irmáns Richard e Robert Sherman, seica se inspiraron nun xogo infantil que compartían e que consistía en inventar palabras.

No filme, a protagonista, despois de gañar unha carreira de cabalos, é acosada por unha manda de reporteiros. Un deles pregúntalle se ten palabras que definan o que está a sentir e Mary Poppins comeza a cantar a famosa palabra. Na ficción, o seu significado ben sendo algo así como ‘o que un sente cando queda sen palabras’.

O máis curioso é que o Oxford English Dictionary deu entrada a supercalifragilisticexpialidocious en 1986 co significado de ‘extraordinariamente bo, marabilloso’. A súa raíz etimolóxica sería máis ou menos esta: super- ‘enriba’ + -cali- ‘beleza’, -fragilistic- ‘delicado’, -expiali- ‘para expiar’ + -docious- ‘educable’.

E que pasou cando houbo que facer versións deste filme musical en diferentes linguas? Pois que os tradutores comezaron a botar fume polas orellas! Deseguido tedes unha breve mostra co comezo da canción en inglés, portugués e castelán.

It's supercalifragilisticexpialidocious
Even though the sound of it is something quite atrocious
If you say it loud enough, you'll always sound precocious
Supercalifragilisticexpialidocious

Supercalifragilistiexpialidoce
Sei que o som dessa palavra não é nada doce,
A criança que falar vai parecer precoce
Supercalifragilistiexpialidoce

Supercalifragilisticoespialidoso,
aunque suene extravagante, ¡raro y espantoso!
Si lo dice con soltura sonará harmonioso,
supercalifragilisticoespialidoso! 

E a guinda final, un vídeo impagable co mesmo fragmento dobrado en diferentes idiomas. Boísimo!

«Strč prst skrz krk»

Olliño cunha lingua que conta con doce fonemas vocálicos e é capaz de construír frases prescindindo de todos eles. Así é o checo, ese endemoñado idioma eslavo que pode chegar a prexudicar seriamente o aparello fonador.

O caso é que o exemplo clásico deste curioso trazo da lingua checa é o trabalinguas Strč prst skrz krk, que significa algo como ‘mete o dedo pola gorxa’. Se queredes escoitalo, aí vai. Quen se arrisca a pronuncialo?

strč: P2 do imperativo do verbo strčit /strchit/ (‘meter’).
prst: substantivo en singular (‘dedo’).
skrz: preposición (‘a través de; mediante’).
krk: substantivo en singular (‘pescozo, gorxa’).

E isto é posible porque, en checo, as letras «r» e «l» poden entrar en combinación con outras consoantes actuando como núcleo silábico, igual que fan nosas vogais. Abraiante!

Como agasallo final, unha video-performance da artista multimedia checa Anna Friedlaender inspirada nesta impronunciable frase.

«Nuair 'tá mé imithe»

Deille ao play e quedei pampo! Coñecía a canción, mais resultoume abraiante esa coreografía de 600 vasos convertidos en instrumentos de percusión! Os intérpretes, outros tantos estudantes dun instituto irlandés e a vocalista de dezaseis anos Laoise Nolan. A peza, cantada en gaélico, titúlase «Nuair 'tá mé imithe», versión da orixinal inglesa «When I’m gone» («Cando eu marche»), tamén coñecida como «The Cup Game».

Este incrible exercicio de coordinación lembroume aqueloutra marabilla do «Escatumbararibê» brasileiro, mais esta vez co engado da lingua gaélica, un idioma minorizado que tanto ten en común co noso. Emocionante a implicación de toda esa rapazada coa súa lingua!

Aquí tedes a letra en gaélico e en inglés.

[gaélico]

Tá an ticéad a'am don bhealach fada
Dhá bhuidéal uisce don thuras
Is ba bhreá liom cara a bheith in éindí liom
Mé ag fágáil amárach, mbeidh tú liom?

Nuair 'tá mé imithe
Nuair 'tá mé imithe
Aireoidh tú uait mé 's gan mé ann
Aireoidh tú uait mé 's mo aoibh
Aireoidh tú uait mé 'chuile thaobh
Ó, aireoidh tú uait mé 's gan mé ann

Tá an ticéad 'am don bhealach fada
Tá an saol mór ag fanacht liom
Measc na sléibhte, taobh na habhann
Ait a bhíonn an t-aer breá úr
Beidh sé i bhfad níos fearr leat a stóir

Nuair 'tá mé imithe
Nuair 'tá mé imithe
Aireoidh tú uait mé 's gan mé ann
Aireoidh tú uait mé 's me ag caint
Aireoidh tú uait mé 's mé ag seinnt
Ó, aireoidh tú uait mé 's gan mé ann

[inglés]

I got my ticket for the long way 'round
Two bottle whiskey for the way
And I sure would like some sweet company
And I'm leaving tomorrow, what-do-ya say?

When I'm gone
When I'm gone
You're gonna miss me when I'm gone
You're gonna miss me by my hair
You're gonna miss me everywhere, oh
You're gonna miss me when I'm gone

I've got my ticket for the long way 'round
The one with the prettiest view
It's got mountains, it's got rivers,
It's got woods that give you shivers
But it sure would be prettier with you

When I'm gone
When I'm gone
You're gonna miss me when I'm gone
You're gonna miss me by my walk
You'll miss me by my talk, oh
You're gonna miss me when I'm gone

Un xogo de vasos que se espalla día tras día. Deseguido, un grupo de nenos e nenas de 6º de EP do CEIP Coutada de Beade a interpretar, no Día das Letras deste ano, unha versión en galego desta mesma peza. Mágoa a pouca calidade do vídeo, mais en todo caso... fantástico!

Ah!, e se vos apetece probar, velaí vai un titorial co que aprender esta coreografía. A por un vaso!

Viva a diversidade!

Os meus alumnos de 1º de Bacharelato do Fogar de Santa Margarida animáronse a realizar un traballo sobre a diversidade lingüística partindo da realidade do propio centro. Eu faleilles de Lips of Babel, ese anuncio publicitario cos beizos das modelos en primeirísimo plano a pronunciar trabalinguas de todo o mundo. E puxéronse mans á obra, materia prima tiñan abondo: chinés, árabe, alemán, xaponés, francés, portugués, inglés, caboverdiano, guaraní...

O resultado dese esforzo é este vídeo estreado xa no noso blog de Lingua: A chave e o mundo. Un alegato a prol do ecolingüismo e do respecto pola diversidade.

Aquí quedan algúns destes trabalinguas internacionais coa súa tradución:

Piriri parãrã kavara opopo ojupi oguejy ikupy oipiro. Charamuscas, ruído de lata: a cabra salta, sobe, baixa, pela a pata. (guaraní)

Un chasseur sachant chasser doit savoir chasser sans son chien. Un bo cazador debe saber cazar sen o seu can. (francés)

Fischers Fritze fischt frische Fische. Frische Fische fischt Fischers Fritze. O pescador Fritz pesca peixe fresco. O peixe fresco é pescado polo pescador Fritze. (alemán)

I scream, you scream, we all scream for ice cream! Eu berro, ti berras, todos berramos por xeado! (inglés)

Basu gasu bakuhatsu. Explosión de gas nun autobús. (xaponés)

Como ben din nos créditos finais, parabéns ás familias por preservar ese prezado tesouro que é a diversidade lingüística!