O palindromista Juan Filloy

Juan Filloy é, sen dúbida, unha figura literaria fascinante, como acabamos de ver. Polifacético no profesional (caricaturista, árbitro de boxeo, crítico de cine, avogado, xuíz...) e tamén no literario (poeta, novelista, ensaísta...). E sempre cunha firme vontade ludolingüística, como podemos comprobar, por exemplo, co curioso costume de titular cada obra súa empregando exactamente sete letras: Periplo (1931), ¡Estafen! (1932), Balumba (1933), Op Oloop (1934), Caterva (1937), Finesse (1939), Ignitus (1971), Yo, yo y yo (1971), La potra (1973), Tal cual (1980), Sonetos (1996)...

Froito do seu espírito lúdico xurdiu tamén unha singular forma poética: os megasonetos. Isto é, catorce series de catorce sonetos, dos que publicou 896!

Con todo, a faceta que máis me atrae son os seus palíndromos. Filloy é, con certeza, o mellor e máis prolífico creador arxentino de frases de ida e volta. Chegou a compoñer máis de 8000, algunhas xa moi difundidas:

Acaso hubo búhos acá.
Amigo, no gima.
Amo la pacífica paloma.
Ana lleva al oso la avellana.
Anita, la gorda lagartona, no traga la droga latina.
Así mal oirá Sor Rosario la misa.
Atale, demoníaco Caín, o me delata.
Echele leche.
La ruta nos aportó otro paso natural.
Nos ideó Edison.
¡Ojo! corre poco perro cojo.
Se es o no se es.
Sólo diseca la fe de falaces ídolos.

En «Tratado de palindromía», primeira parte da súa obra Karcino (1988), Filloy repasa a historia do palindromismo e desenvolve a súa teoría palindrómica. Sobre estes enunciados reversibles, á vez creados e descubertos, afirma:

«A súa falta de obrigatoriedade e a súa carencia de beneficios ennobrecen o seu baleiro de alegría incoercible. É unha poesía que se comprace no propio esforzo creador e na satisfacción do éxito logrado. Descubrir é unha das funcións máis dignas do entendemento humano». 

Se cadra, o que menos transcendeu deste mago das palabras é a súa ascendencia galega. Juan Filloy, nado en Córdoba (República Arxentina) en 1894, era fillo de Benito Filloy, un inmigrante galego procedente da parroquia de Cortegada, no concello de Silleda. Máis dunha vez tivo que aclarar Juan a pronuncia correcta do seu apelido, típico da comarca do Deza: «pronúnciase Fiyoy, non Filoy, porque é galego e non irlandés». Paga a pena ler o artigo «Tía Jesusa» onde relata como viviu a viaxe á terra natal dos seus ancestros.

En definitiva, este fillo da emigración galega, admirado por Julio Cortazar ou Jorge Luís Borges, é unha figura senlleira das letras arxentinas. Por certo, falecido no 2000, aos 106 anos de idade, mentres botaba unha sesta! Chapeau!

As marabillosas palabras sen tradución

Sempre me resultou especialmente atraente a hipótese Sapir-Whorf, aquela segundo a cal non é o mundo o que condiciona a nosa linguaxe, senón a nosa linguaxe a que moldea o mundo que nos arrodea. Os seus exóticos e abraiantes exemplos deixábanme pampo: os falantes de esquimó (no Ártico) que teñen dezanove palabras distintas para se referir ao que nós coñecemos simplemente como «neve», ou os falantes de akan (en Ghana) que posúen unha paleta de só tres cores: «negra», «branca» e «vermella».

Tendo en conta isto, resulta difícil suxerir que o noso, ou calquera outro idioma, ten a riqueza suficiente para expresar toda a realidade e a experiencia humana. Sería unha suposición simplista e, con certeza, fachendosa. Por iso, cada vez que descubro algún concepto para o que a nosa lingua quedou muda e para o que outra atopou a palabra exacta, teño unha razón máis para defender con paixón o ecolingüismo.

A palabra da ilustración do inicio é, penso, a miña primeira achega a esas voces galegas sen tradución: «xerfa» (voz ben enxebre de preciosa sonoridade e significado). Ocórrensevos máis destas voces galegas sen tradución? Seguro que algunha aparece.

E hai moitas outras dos idiomas máis dispares. Aquí van unhas cantas destas xoias abraiantes.

komorebi (xaponés): maneira como as follas das árbores
filtran a luz do Sol, formando figuras de sombras e de luz no chan.

culaccino (italiano): pegada que deixa sobre a mesa un vaso ou unha copa fría.

pochemuchka (ruso): persoa que fai moitas preguntas,
cunha curiosidade desmesurada.

mangata (sueco): camiño que deixa no mar a luz reflectida pola lúa.

E neste impagable documental de Redes algunhas máis.

Bertsolarismo, arte ludolingüística

Arriba tedes o documental piloto (en dúas partes) do que despois sería a longametraxe Bertsolari (2011), dirixida por Asier Altuna. Cando o vin, non puiden deixar de sentir unha mestura de emoción e de envexa sa. Catorce mil persoas, nun silencio respectuoso e admirado, contemplando unha competición de bertsolaris, orgullosos do propio. Xente de toda condición: homes e mulleres, anciáns e rapaces, aldeáns e urbanitas... a gozar desta sublime arte ludolingüística. Unha multitude que, como di John Miles Folley, o experto estadounidense en tradición oral, «sentía que debía estar alí»: o bertsolarismo como marca de identidade, como instrumento de unión do grupo. 

E así vai o documental esfollando esta irmá vasca da nosa regueifa: a súa relación con outras manifestacións de arte improvisada (poetry slam, jazz..), o exercicio de axilidade mental que supón, o caracter amigable da competición...

Unha peza fantástica na que ben podedes inverter un minutos. Paga a pena!

Chico Buarque: ludolingüista [1]

Quen imaxinaría a Caetano Veloso, Gilberto Gil, Chico Buarque e Roberto Carlos, entre outros, a competir nun concurso musical máis próximo a un espectáculo de pressing catch ca a un festival convencional? Pois tan insólito encontro foi real: 1967, III Festival de Música Popular Brasileira. Entre aplausos e apupos dun público apaixonado, soaron as pezas destes artistas únicos (uns mozos daquela). O gañador... Edu Lobo. Recomendo vivamente, de terdes un par de horiñas, gozar do documental «Uma noite en 67». 

O vídeo do inicio corresponde á interpretación de «Roda viva», do xenial Chico Buarque. Un tema a ritmo de samba que, como vemos, cativou o público do festival. Velaí vai a letra completa:

Tem dias que a gente se sente
Como quem partiu ou morreu
A gente estancou de repente
Ou foi o mundo então que cresceu...

A gente quer ter voz ativa
No nosso destino mandar
Mas eis que chega a roda viva
E carrega o destino prá lá...

Roda mundo, roda gigante
Roda moinho, roda pião
O tempo rodou num instante
Nas voltas do meu coração...

A gente vai contra a corrente
Até não poder resistir
Na volta do barco é que sente
O quanto deixou de cumprir.

Faz tempo que a gente cultiva
A mais linda roseira que há
Mas eis que chega a roda viva
E carrega a roseira prá lá...

Roda mundo, roda gigante
Roda moinho, roda pião
O tempo rodou num instante
Nas voltas do meu coração...

A roda da saia mulata
Não quer mais rodar não senhor
Não posso fazer serenata
A roda de samba acabou...

A gente toma a iniciativa
Viola na rua a cantar
Mas eis que chega a roda viva
E carrega a viola prá lá...

Roda mundo, roda gigante
Roda moinho, roda pião
O tempo rodou num instante
Nas voltas do meu coração...

O samba, a viola, a roseira
Que um dia a fogueira queimou
Foi tudo ilusão passageira
Que a brisa primeira levou...

No peito a saudade cativa
Faz força pro tempo parar
Mas eis que chega a roda viva
E carrega a saudade prá lá...

Roda mundo, roda gigante
Roda moinho, roda pião
O tempo rodou num instante
Nas rodas do meu coração... (4x)

Con este texto, Buarque conseguiu canear a censura da ditadura brasileira daquel tempo, pouco espelida polo que se ve, pois non deu recoñecido a metáfora da roda. Ante os desexos de liberdade («A gente quer ter voz ativa. / No nosso destino mandar»), esa «roda viva» representa o goberno militar da época, que unha e outra vez convertía en fracaso calquera tentativa de progreso («Mas eis que chega a roda viva / E carrega o destino prá lá»). E todo isto camuflado entre versos aparentemente inocentes e infantís («Roda mundo, roda gigante. / Roda moinho, roda pião»).

Un xogo de encriptación moi común en contextos de censura e represión. E a guinda... «Roda viva», que lida ao revés é «A viva dor», un bifronte que expresa á perfección o sufrimento e a carraxe ante a opresión. «Roda viva é a viva dor», aí queda o palíndromo do Buarque.

E diredes que desvarío, que ando a buscarlle tres pés ao gato. Podería ser, mais... sabedes que Chico Buarque é un dos mellores palindromistas en lingua portuguesa? Aquí vos deixo algúns dos seus enredos simétricos:

A miss é péssima!
Amora me tem aroma.
Acata o danado... e o danado ataca!
Assim, a sopa só mereceremos após a missa.
Até Reagan sibarita tira bisnaga ereta.

En fin, amante do palíndromo e da metáfora, dálle de novo ao play e... «adora a roda!».

As mensaxes ocultas na táboa periódica

europio - litio - nitróxeno - cerio - nitróxeno - litio - bromo - osmio

Non é unha fórmula química. É unha mensaxe en clave. Descifrala non é difícil. Probade a substituír cada elemento polo seu símbolo abreviado.

Eu - Li - N - Ce - N - Li - Br - Os

E agora agrupade estas letras de xeito que formen palabras e frases.

Eu lin cen libros.

E xa está, unha sinxela técnica criptográfica que ademais de servir como xogo, tamén é un bo recurso para memorizar os símbolos dos elementos químicos. 

A maioría destes símbolos, de valor universal, son derivados das letras do nome do elemento. A primeira letra é maiúscula e a segunda (se a hai) é minúscula: carbono, C; hidróxeno, H; magnesio, Mg; aluminio, Al. Iso si, os símbolos dalgúns elementos coñecidos desde a antigüidade normalmente derivan do seu nome latino: cuprum, Cu (cobre); aurum, Au (ouro)...

 

Diante da táboa periódica, esa que organiza os elementos químicos segundo as súas propiedades e características, as ideas para creardes novas mensaxes seguro han xurdir. De momento, se queredes, probade a descifrar estas tres:

fósforo - ouro - lantano - nobelio - neon - fluor - radio - carbono

einstenio - tantalio - sodio - argon - xenon - nitróxeno - titanio - sodio
prata - osíxeno - radio - titanio - einstenio - osíxeno - xenon - ferro

 

Despois escribide as vosas propias mensaxes. De o facerdes en parellas ou grupos, podedes xogar a competir entre vós como iniciados nesta nova «linguaxe química».

Ah!, e por último, a xeito de peche, un vídeo de Redes que nos explica, de forma clara e asequible, a orixe da táboa periódica.

Rap e regueifa, tan lonxe, tan cerca

«Cando os americanos chegaron ao rap, aquí xa había retranca, picardía, enxeño», ten declarado Pinto d'Herbón nunha defensa orgullosa das nosas regueifas tradicionais. Rap e regueifa, dous estilos separados por tanto tempo e tanto espazo: tradición e modernidade, mundo rural e mundo urbano, galego e inglés. Con todo, estilos tamén tan próximos: dúas formas de versificación improvisada cheas de espírito lúdico e irreverente.

E por todo iso dan tanto xogo como inciativa de dinamización lingüística: obradoiros, concertos, documentais... De feito, no capítulo anterior de Ben falado temos o rapeiro García, de Dios ke te crew (coa súa versión de «Deitado frente ao mar» de Celso Emilio Ferreiro), e mais os regueifeiros Pinto D’Herbón e Luís «O Caruncho» compartindo o seu saber cun grupo de mozos.

Para rapeiros e regueifeiros que ensaian as súas primeiras rimas improvisadas, aquí deixo, de novo, un rimador automático que pode ser de moita axuda. E para cantalas, se cadra, tamén pode axudar esta base musical e rítmica.

Encrucillados e dignidade

«Todos os españois teñen dereito a gozar dunha vivenda digna e adecuada. Os poderes públicos promoverán as condicións necesarias e establecerán as normas pertinentes para facer efectivo este dereito, regulando a utilización do solo de acordo co interese xeral para impedir a especulación. A comunidade participará nas plusvalías que xere a acción urbanística dos entes públicos».

Ningún pé mellor para o vídeo que encabeza a entrada: o artigo 47 da Constitución. Hoxe, dito de forma enxebre, «auga de castañas». Sobre todo cando se sabe que en Galicia hai unhas 4.000 persoas que viven na rúa e en todo o Estado unhas 30.000. Sobre todo despois de que a burbulla inmobiliaria, engordada durante anos entre especuladores e poderes públicos, nos estoupase nos fociños deixando case 3 millóns de vivendas baleiras.

Non hai moito, viu a luz o proxecto solidario «Diseño contra la pobreza». Con financiación europea, foi desenvolvido por estudos de deseño, por ONGs e polos propios protagonistas, as persoas sen fogar.

Unha das súas iniciativas consistía nunha serie de vídeos que daba testemuño da viaxe dos «sen teito» desde a rúa á integración social. A peza anterior, titulada «Maestros del crucigrama», amósanos como os «insignificantes» encrucillados axudan a estas persoas. Para xente como Martín ou Jaume, un encrucillado convértese nunha forma accesible de pasar o tempo, de manter a mente ocupada e esperta e, se cadra, de conservar a cordura na súa situación.

Neste mundo globalizado, en crise e a mercé dos mercados, cada vez parece haber menos espazo para a dignidade humana. Abraham Lincoln, o presidente que aboliu da escravitude nos EEUU, dixo unha vez: «É difícil facer miserable un home mentres este se sinta digno de si». Consola ver como os encrucillados poden achegar o seu pequeno granciño de area a prol desa dignidade.

Arte e palabras para transformar o mundo

A anamorfose é un efecto empregado nas artes visuais que consiste na representación deformada pola perspectiva dun elemento que só se manifesta nas súas proporcións reais desde un punto ou ángulo específico. Na historia da arte, como vemos aquí, temos diversos exemplos deste xogo visual. E tamén temos experiencias escolares próximas como esta ou estoutra.

Hai pouco dei cunha fermosa iniciativa baseada nesta técnica da anamorfose. O colectivo artístico madrileño Boa Mistura tivo a oportunidade de convivir coa comunidade dunha favela dos arrabaldes de São Paulo. Alí, dunha forma colectiva e participativa, puxeron en marcha unha das súas intervencións de arte urbana. Despois de elixiren un puñado de palabras significativas para os «moradores» do lugar (BELEZA, FIRMEZA, AMOR, DOÇURA e ORGULHO), deseñaron, con cores ben vivas, os trucos visuais aproveitando o espazo daquelas calellas ou «vielas». O impacto, como vemos na imaxe superior, resulta evidente.

O proxecto, que recibiu o nome de «Luz nas vielas», buscaba empregar a arte e a palabra como forma de traspasar valores, como ferramenta de cambio e de inspiración. Unha iniciativa recollida nesta fermosa curtametraxe documental.