Aristófanes, sesquipedalista

Vaia elemento este Aristófanes (444-385 a.C.)! Todo un xenio do humor da Grecia clásica, co atrevemento dun verdadeiro revolucionario. A súa comedia Asamblearias (ou A asemblea de mulleres) arrinca con Blépiro, o marido da protagonista Praxágora, intentando defecar na rúa, sen éxito, mentres debería estar votando na asemblea de cidadáns. Unha obstrución rectal que vén representar, de forma cómica e escatolóxica, a incapacidade dos varóns para o bo goberno. De feito, o asunto desta obra xira arredor dun grupo de mulleres, liderado por Praxágora, que pretende salvar Atenas mediante unha dobre revolución: o goberno das mulleres (o matriarcado) e a comunidade de bens (un anticipo do comunismo). 

En Asamblearias atopamos ademais a arte ludolingüística de Aristófanes: xogos de palabras que deron lugar, por exemplo, á que é considerada a palabra máis longa da literatura universal (con 171 letras no grego clásico orixinal). Así son os seis versos e medio que ocupa este termo:

λοπαδοτεμαχοσελαχογαλεο-
κρανιολειψανοδριμυποτριμματο-
σιλφιολιπαρομελιτοκατακεχυμενο-
κιχλεπικοσσυφοφαττοπεριστερα-
λεκτρυονοπτοπιφαλλιδοκιγκλοπε-
λειολαγῳοσιραιοϐαφητραγα-
νοπτερυγών.

En grego actual:

Lopado­temajo­selajo­galeo­kranio­leipsano­drim­ipo­trimmato­silfio­karabo­melito­katakeji­meno­kijl­epi­kossifo­fato­perister­alektrion­opte­kefalio­kinklo­peleio­lagoio­siraio­bafe­tragano­pterigón.

Afortunadamente atopei a súa tradución aquí:

Cazolada de toros de peixe, raia, zapata, cachos de cabeza con prebe picante salpresada con silfio, aceite e mel, estorniños, merlos, pombiños, pombas torcaces, galos, lavercas asadas, muxes, pombiños, lebres cocidas en viño coas súas ás.

Con esta descomunal e hilarante voz composta noméase o prato do banquete que pecha a obra. As mulleres cociñan esa «delicatessen» de peixes, carnes e mollos variados como representación da aspiración á paridade: para intentar satisfacer os gustos de todos.

Un colosal exemplo de palabra estarricada que me lembra aqueloutra marabilla do sesquipedalismo literario galego, de Vicente Risco:

republicorrevoluciosocialsindicalagroanarquicomunista (53 letras). 

Palíndromos ilustrados [11]

De volta á actividade! E agora que na RAE están a piques de lle ofrecer unhas butacas aos redefinidores da palabra «corrupción», aí vai un palíndromo retranqueiro dedicado ao discurso político. A razón, sinxela: porque o primeiro que me trouxo á cabeza este enunciado reversible foi o hilarante episodio das explicacións da señora Cospedal, secretaria xeral do PP, sobre o pagamento en diferido do finiquito do seu ex-tesoureiro Luís Bárcenas. 

O dicionario da Real Academia Galega define verborrea como ‘abundancia ou exceso de palabras, xeralmente inútiles ou baleiras de contido’. Provén do latín verbum ‘palabra, verba’ e do elemento de orixe grega -rrea 'fluxo', 'acción de manar' (como en seborrea, diarrea ou gonorrea). Unha voz ben acaída para describir a «habilidade» de María Dolores para converter en incomprensible o inexplicable. Claro que xa temos visto noutras ocasións como o discurso político é propicio para esa cháchara baleira e sen sentido.

Como agasallo final, os xenuínos mestres da arte da verborrea cómica, os irmáns Marx na escena clásica da «parte contratante da primeira parte», de Sopa de ganso (1933). Políticos de aquí e de acola, tomade boa nota!

Tradución:

A error, breve verborrea.

For error, short verbiage.

O poder máxico dos palíndromos

Na antiga cidade de Nea Paphos, no suroeste de Chipre, foi descuberto no 2011 (e dado a coñecer neste ano) un amuleto de 1500 anos de antigüidade. Nunha das súas caras leva unha inscrición de 59 letras en forma de palíndromo. A mensaxe, en grego antigo, di: 

ΙΑΕW ΒΑΦΡΕΝΕΜ ΟΥΝΟΘΙΛΑΡΙ ΚΝΙΦΙΑΕΥΕ ΑΙΦΙΝΚΙΡΑΛ ΙΘΟΝΥΟΜΕ ΝΕΡΦΑΒW ΕΑΙ

Que se traduciría como ‘Iahweh é o portador do nome secreto, o león de Re seguro no seu santuario’. Do outro lado hai varias imaxes, incluíndo unha momia deitada nun barco, que probablemente representa o deus exipcio Osiris.

O descubrimento apoia a crenza de que en Chipre se practicaron crenzas politeístas (mestura de relixións cristiá e pagá) durante un longo período de tempo. Segundo esta idea, os amuletos e gravados palindrómicos eran creados para protexer do mal fado portadores e lugares. Era o que sucedía coa coñecida fórmula Sator e tamén se manifesta, por exemplo, co palíndromo que os gregos bizantinos adoitaban gravar a carón das pías bautismais: 

ΝΙΨΟΝ ΑΝΟΜΗΜΑΤΑ ΜΗ ΜΟΝΑΝ ΟΨΙΝ

Algo así como ‘Lavado dos pecados, no só do rostro’.

O poder máxico aos palíndromos xa desde a antigüidade.

Escribir coma os bois

 

Seguramente non entendiches nin papa do texto anterior, ou case. Proba agora a ler cada liña nun sentido, é dicir, a primeira da esquerda á dereita, a segunda da dereita á esquerda, e así sucesivamente. 

Agora mellor!

Este sistema de escritura, como acabas de ler, tivo a súa difusión hai miles de anos. De feito, algúns considérano unha etapa previa á fixación dun sentido de escritura definitivo: da dereita á esquerda (fenicio ou hebreo) ou da esquerda á dereita (grego ou latín). 

O seu nome, bustrófedon, procede do latín boustrophēdon, e este do grego βουστροφηδόν (de βοῦς, ‘boi’; στρέφειν, ‘dar a volta’, ‘virar’; e -δόν, ‘ao xeito de’). É dicir, unha escritura en zigzag ao xeito en que os arados van formando, un tras outro, novos regos na terra.

Anímaste a crear os teus propios textos en bustrófedon? Na rede podes atopar un xerador automático.

Quen dixo medo!

Un home camiña pola rúa da cidade. Crúzase cunha rapaza descoñecida e pregúntalle:

—Desculpa, tes hora?

—Non.

—Aaaaaah! —berra o home, que retrocede ata o límite da beirarrúa.

A rapaza, ao ver como se achega perigosamente ao tránsito, intenta avisalo.

—Ollo!

—Aaaaaah! —volve gritar o home, que espantado recúa un paso máis.

Pasa un autobús e... Zas!

O microrrelato saíu algo macabro, abofé! Mais... Que lle pasou ao home? Por que recuou aterrado? Antes de seguir lendo, intenta dar resposta a esta pequena brincadeira... ludolingüística.

A solución do enigma é que o home padecía unha severa aibofobia, isto é, un medo irracional aos palíndromos. Xa sabedes, eses enunciados ou palabras, como «non» ou «ollo», que se escriben igual da esquerda para a dereita e da dereita para a esquerda.

O propio termo aibofobia é un palíndromo: cómico paradoxo xa que a palabra que nomea esa hipotética fobia causaría medo a toda persoa que a sufra. O neoloxismo, tomado do inglés aibohphobia, é un xogo lingüístico no que o prefixo «aibo-» non desenvolve papel semántico ningún, senón que serve como artificio para completar a simetría con «-fobia» (gr. -φοβία 'temor'). Por sorte, eu non padezo eses medos e gozo de cada perfecta voz reversible: unha ailifilia de manual, poderiamos dicir!

Por certo, a listaxe de insólitos temores que contribúe a designar o elemento léxico «-fobia» medra día a día (catisofobia 'medo a sentar'; metrofobia 'medo á poesía'; penterofobia 'medo á sogra'...). Con todo, podedes estar certos que volveremos sobre eles. Quen dixo medo!

De Cicerón a Paco Martín

De non haber probas fotográficas, calquera diría que a anécdota que ocupa a entrada de hoxe puido ser froito do maxín do seu protagonista, Paco Martín. Mais o caso é que a imaxe aí está, para dar fiel testemuño do ocorrido hai agora tres anos.

Nun solleiro día de xullo do 2011, o escritor lucense Paco Martín foi homenaxeado na súa cidade pola Asociación de Escritores en Lingua Galega. O acto central desta homenaxe era o descubrimento dun monolito conmemorativo. Nel debía aparecer un fragmento dun clásico de Martín, Das cousas de Ramón Lamote, mais no seu lugar estaba gravado o «Lorem ipsum», texto orixinalmente escrito por Ciceron e que se emprega como recheo en probas tipográficas e de edición.

Así se describe o acontecido na propia web da AELG:

Javier Hita e David Soengas, traballadores da pedra ou, dito doutro xeito, escultores e artesáns, recibiron a encarga de preparar un monolito en homenaxe ao escritor Paco Martín. Botando a vista ao procedemento que seguiron, os artistas explican que nun principio lles resultou estraño que un escritor galego contemporáneo acudise ao latín para escribir. [...] David di: «Home, eu cando o vin dixen ‘mira ti para os escritores galegos’, porque non cría que Das cousas de Ramón Lamote estivese escrito en galego...». E a Javier soáballe de algo o de «Lorem ipsum» pero non traballou máis esa sensación pasaxeira. Incluso durante o proceso de gravado chanceaban entre eles dicindo «mira que ben o fago eu, sabemos latín e todo».
Chegou o día da homenaxe en vida ao escritor. A pedra foi colocada no seu sitio e cuberta cunha lona e a bandeira galega. No momento de retirar a lona que cubría a peza de solemnidade todo o mundo quedou moi sorprendido. [...] Non houbo asubíos, nin reproches, nin malos xestos, nin malos modos porque todos acudiron ao sentido do humor para xustificar a equivocación. O primeiro foi Paco Martín e logo o resto dos seus compañeiros que non pararon un minuto de facer chanzas coa gran equivocación e o escritor homenaxeado foi quen deu as grazas ao público congregado. 
O propio presidente da Asociación de Escritores en Lingua Galega, Cesáreo Sánchez, explicou ao Xornal de Galicia que «foi unha simple anécdota» e recordou que no momento da inauguración ao ver o monolito explicou: «Isto foi cousa de Ramón Lamote, que en compañía e coa complicidade do canteiro decidiu facer esa trasnada, algo propio de Lamote». Para o escritor «foi un detalle simpático e co que nos rimos todos».

Unha feliz conxunción a de Cicerón e Paco Martín a través dese estraño texto que é usado desde o século XV como modelo para simular espazos escritos na edición tradicional en papel, e hoxe tamén na edición dixital. O curioso é que o texto latino hoxe difundido non é o orixinal xa que foi sufrindo unha chea de supresións, trocos e alteracións. Tanto, que nin sequera ten sentido. Nin falta que lle fai!

Iso si, como podemos ver aquí ou aquí, a do monolito non foi a única vez que alguén esqueceu eliminar este texto provisional.

Ah!, e para encherdes de texto ficticio os vosos escritos, aquí deixo a ligazón dun xerador de «Lorem ipsum» en varias linguas (latín, grego, árabe, hebreo, hindi, quenya...) e mesmo en código morse.

Relatos mnemónicos de π [1]

 

Nas miñas viaxes pola arañeira á procura de valiosos achados ludolingüísticos dei cunha curiosa entrada en microsiervos. Daba conta do primeiro Concurso de Relatos Mnemónicos de π. Un certame literario cun requisito básico: cada microrrelato debía formarse cunha secuencia de palabras cuxo número de letras fose determinado polas primeiras vinte cifras do número pi. 

3,1415926535897932384

Isto é, a primeira palabra tería 3 letras, a segunda 1, a terceira 4, a cuarta 1... e así ata completar, se é posible, as vinte primeras cifras desa célebre constante matemática. 

Os organizadores difundiron este texto como exemplo de tan peculiar norma:

«Oía a Sara y Julia conversar de camino hacia sus casas. Mientras observaba entendí, conmovida, que al fin lograban amar».

Foi a Universidade de Alcacante a promotora desta iniciativa, que ademais contaba cun lema magnífico: «A matemática é a poesía da ciencia». Fermoso!

Eu aventuro este inicio para algún outro microrrelato en galego:

«Viu o lobo e fuxiu. Escoitaba as poutas...»

Queredes continualo? Ou preferides crear algún outro desde o comezo?

A escítala espartana

Pois si, aínda que pareza imposible, naqueles arredados tempos en que non había correos electrónicos nin whatsapp, as civilizacións humanas progresaban e argallaban os seus métodos para enviaren mensaxes dun lugar a outro, mesmo cifradas cando cumpría.

Brincadeiras á parte, xa vimos hai tempo algún destes métodos de encriptación como o código de César ou os anagramas de Galileo. Hoxe imos falar doutro curioso sistema de cifrado: a escítala, empregada orixinariamente na antiga Esparta.

O funcionamento da escítala era moi simple: os dous participantes na comunicación debían posuír cadansúa vara do mesmo grosor. Un, o emisor, enrolaba unha longa fita de coiro ou papiro arredor do seu pau e escribía nela lonxitudinalmente un enunciado completo de xeito que a cada volta se engadise unha letra. Cando se desenrolaba a fita, a mensaxe anterior, ordenada e lexible, convertíase nun barullo de letras sen sentido. Só cando a fita se situaba de novo na posición orixinal na súa vara xémea, a do destinatario, a mensaxe reaparecía.

Contan os cronistas, que aló polo 404 a. C., cinco mensaxeiros espartanos saíron con urxencia para levar unha comunicación segreda ao seu rei, Leandro. Só un dos mensaxeiros, esgotado e malferido, deu chegado ao seu destino. A xeito de cinto, levaba unha escítala de coiro que lle entregou ao rei. Leandro enrolou esta fita nunha vara e así descubriu a mensaxe codificada que desvelaba as intencións do inimigo: o monarca persa Fanabazo II pensaba atacalo. Os espartanos preparáronse para repeler o ataque e de feito conseguírono. 

Neste enderezo tedes un encriptador automático co sistema da escítala. Por exemplo: nunha vara de recolla tres letras por volta a mensaxe «EU LEO XOGOSDELINGUA» quedaría así: «EOL UGI LON ESG ODU XEA»

No seguinte vídeo tedes unha demostración práctica do uso da escítala. Iso sí, a explicación é en chinés, mais é ben doada de comprender!

Animádesvos a intercambiar mensaxes segredas coas vosas propias escíntalas caseiras?

Centóns: «poemas-frankenstein»

Pouco máis que engadir á presentación deste volume singular: Cien mil millones de poemas (2011). Unha homenaxe en lingua castelá á obra Cent mille milliards de poèmes (1961) do xenial Raimond Queneau, mestre do grupo Oulipo. Igual ca no orixinal francés, os dez sonetos base que o forman posúen idéntico esquema métrico (medida, rima...). Como resultado, calquera primeiro verso dun dos poemas pode ser combinado con calquera segundo verso dos outros nove, e así sucesivamente cos catorce versos dos sonetos. E de aí xorde o título da obra: cun sinxelo cálculo matemático (máis sinxelo con calculadora, claro) vemos que as combinacións posibles son 1014, potencia que ten como resultado eses «cen mil millóns», case nada!

Iso si, este tipo de poemas xa existían na antigüidade clásica, co nome de centóns (do grego kentron, ‘peza de roupa feita con anacos e mendos tomados doutras’). Algo que sempre acabo asociando, salvando as distancias, ao vello soño do doutor Frankenstein: crear un corpo con nova vida a partir da unión de distintas partes de cadáveres diseccionados.

Se podedes facervos co libro, ánimo e a idear novos sonetos en castelán á vontade. E se o que vos gusta é fedellar on line, visitade esta ligazón para compoñerdes sonetos cos textos orixinais en francés da obra de Raymond Queneau (con tradución tamén ao inglés).

Pola rede circulan exemplos, coma este ou estoutro, de centóns galegos feitos con versos tomados de aquí e de acolá. Quen se anima a escribir novos «poemas-frankenstein» en lingua galega?

Alfabetos antropomorfos

A voz «alfabeto» provén das letras alfa e beta, as dúas primeiras da serie alfabética do grego. O seu sinónimo «abecedario» provén das letras a, be, ce e de, as catro primeiras da serie alfabética do latín. O alfabeto galego posúe 23 letras: a (a), b (be), c (ce), d (de), e (e), f (efe), g (gue), h (hache), i (i), l (ele), m (eme), n (ene), ñ (eñe), o (o), p (pe), q (que), r (erre), s (ese), t (te), u (u), v (uve), x (xe), z (zeta).

A orixe da orde alfabética é un misterio para os expertos en paleografía. Disque os primeiros abecedarios coñecidos proveñen das escavacións de Ugarit, en Siria, e datan do 1400 a. C. A orde que amosan coincide de forma notable coa do posterior alfabeto fenicio, que serviu de base para o grego, este para o estrusco e este, á súa vez, para o latino. A orde alfabética galega herdámola, como é sabido, da latina.

Na rede, como xa vimos aquí, haivos unha chea de vídeos que presentan o alfabeto de xeito orixinal e atraente. Entre os meus preferidos están os dos «alfabetos antropomorfos», é dicir, os alfabetos representados a través do corpo humano. Velaí van tres destas pezas:

Na primeira, aparece unha única persoa, o bailarín estadounidense Toby Towson.

Na segunda, intervén un grupo de estudantes de deseño gráfico de Newcastle (Inglaterra).

Na terceira, vemos todo o proceso creativo co que o fotógrafo Benning Arjan reproduciu The Body Type, unha tipografía elaborada a partir de modelos espidas ideada en 1969 polo deseñador holandés Anthon Beeke.

Se cadra, tamén vós podedes animarvos a crear os vosos propios «alfabetos antropomorfos». Ánimo!

Solución ao titultexto (8-11-2012):  [A dona do corpo delgado], despois de [elevar as pálpebras], ollou [arredor de si]. Para ela, por mor do [crime en Compostela], as [cousas] xa non eran igual. Desde [a fiestra baldeira] d[un hotel de primeira sobre o río] pensaba saudosa: [«non vexo Vigo nin Cangas»]. Só podía contemplar [os eidos] da [Terra Chá]: [herba aquí ou acolá], [un millón de vacas] e [xente ao lonxe]. Poñíase [o sol do verán]: era [o crepúsculo. E as formigas] a pasear polas paredes. Xa se imaxinaba pasando [unha longa noite de pedra] [á lus do candil]. Por sorte, chegou un [Land Rover]; e nel, [Cándido Branco e o Cabaleiro Negro], [os dous de sempre]. Por fin xa podía comezar [a esmorga]!

A dona do corpo delgado, Álvaro Cunqueiro. / Elevar as pálpebras, Yolanda Castaño. / Arredor de si, Otero Pedrayo. / Crime en Compostela, Carlos G. Reigosa. / Cousas, Castelao. / A fiestra baldeira, Rafael Dieste. / Un hotel de primeira sobre o río, Xohana Torres. / Non vexo Vigo nin Cangas, Bernardino Graña. / Os eidos, Uxío Novoneyra. / Terra Chá, Manuel María. / Herba aquí e acolá, Álvaro Cunqueiro. / Un millón de vacas, Manuel Rivas. / Xente ao lonxe, Eduardo Blanco Amor. / O sol do verán, Carlos Casares. / O crepúsculo e as formigas, Xosé L. Méndez Ferrín. / Longa noite de pedra, Celso Emilio Ferreiro. / Á lus do candil, Anxel Fole. / Land Rover, Suso de Toro. / Cándido Branco e o Cabaleiro Negro, Darío Xohán Cabana. / Os dous de sempre, Castelao. / A esmorga, Eduardo Blanco Amor.

Lipogramas: estrañas desaparicións

En 1969 o xenial escritor francés Georges Perec escribiu a novela La Disparition, unha obra atípica que serviu de inspiración a moitos autores posteriores. Un dos enfeitizados por Perec foi o divulgador vasco Mikel Agirregabiria que, seguindo o modelo de La Disparition, creou o relato «Descubre un secuestro sorprendente». En Sherezade. Novos relatos de pensamento creativo, permitinme facer unha adaptación ao galego deste enigmático texto. Titúlase «Un roubo sorprendente»:

Neste requintado texto do profesor e escritor Mikel Agirregabiria dáse conta dun estraño roubo:
«Foi un roubo sorprendente. Nun comezo, ninguén soubo percibir que o insólito e único tesouro, o precioso recurso insubstituíble, fose removido. O suceso continuou oculto, escondido e recóndito.
Porén, un sutil detective (posiblemente vostede, meu querido lector) pode comprender o sucedido. Ou pode que lle custe un bo período de tempo descubrir neste documento o mesmo embuste, que foi sedución e secuestro.
En 1969, o escritor Georges Perec publicou un folletín (de título “Eclipse”) no que suxire o descubrimento dun homólogo procedemento de furto. Só no último episodio se descobre o que se desdebuxou desde o primeiro inicio e que persistiu como o fío condutor de todo o conto de ficción, que non se describe senón concluíndo os últimos conceptos do libro, escrito cun perfecto discurso que se estende en todo momento deste monumento retórico e poético.
E se con todo isto escrito e sendo moi curioso non o pode responder, debe concluírse que, ou vostede é cego que non ve o que ten en fronte, ou o seu entendemento non excede en erudición e coñecemento, porque pode prescindir tristemente deste símbolo superior».
Despois de ler isto, poderías ti descubrir cal é o elemento roubado?

Supoño que, se prestades un chisco de atención, non tardaredes en descubrir que o elemento desaparecido é a letra «a». O relato é, sen máis, un lipograma (do grego lipo- ‘carecer de’, ‘estar falto de’ + -grama ‘letra’), un artificio ludolingüístico que consiste en omitir unha letra do alfabeto na escrita dun poema, dun conto, dunha novela ou de calquera outra obra literaria.

A tradición lipogramática remóntase á Grecia clásica. No século VI a. C. Laso de Hermione suprimiu a letra sigma na súa «Oda aos centauros» e nun «Himno a Démeter». Néstor de Laranda, no século III d. C, reescribiu a Iliada eliminando a alfa do primeiro canto, a beta do segundo... e así ata acabar coas vinte e catro letras do alfabeto grego e os correspondentes cantos da epopea homérica.

En 1641 o español Alonso de Alcalá y Herrera publicou Varios efectos de amor, composta de cinco novelas curtas en cada unha das cales se prescinde dunha das cinco vogais.

O alemán Franz Rittler, na novela Die Zwillinge, de 1813, conseguiu a proeza de evitar a letra «r», a consoante mais común na lingua alemá.

En 1939, o estadounidense Ernest Vincent Wright estreouse como escritor coa novela Gadsby, que contén aproximadamente 50.000 palabras, mais en ninguna aparece a letra «e». A lenda conta que o autor mesmo chegou a atar a tecla desa letra na súa máquina de escribir.

Mais foron os membros do grupo Oulipo os que nos anos 60 do século pasado tiraron máis partido desta arrevesada técnica. Raymond Queneau incluíu algúns lipogramas no seu xa clásico Exercicios de estilo. E, sobre todo, Georges Perec, co que comezamos este post, que escribiu La Disparition sen empregar un só «e», a letra máis frecuente do francés.

Quen se atreve a crear un texto breve (poema, relato...) coa técnica do lipograma? Escollede a letra que vos pete.

Solucións aos xeróglifos (22-9-2012): Para vós (Par avós) / De Zas a Teo (Dez ás ateo) / Un soamente (Un só a mente) / En Etiopía (Ene tío pía).

Sonoros versos tautogramáticos

Yolanda Castaño xa apareceu neste blog un tempo atrás como presentadora do popular concurso Cifras e letras. Na entrada de hoxe, a poeta nada en Compostela ocupa un papel protagonista como autora dun título máis da nosa «bibliografia ludolingüística básica»: Elevar as pálpebras (1995). Trátase da súa primeira obra, un poemario que aborda a temática erótica cunha perspectiva feminina e feminista e que zumega sensualidade e ton lúdico. Unha boa proba disto é o poema «Abecedarios baleiros» no que Castaño ensaia o a técnica do tautograma.

Un tautograma (do grego tauto- ‘o mesmo’ -grama ‘letra’) é un verso ou un poema formado por palabras que comezan pola mesma letra. A autora logra crear, en forma de suxestiva e sonora enumeración, un gran texto tautogramático que percorre, letra a letra, todo o noso abecedario.

Abecedarios baleiros
Abecedarios de azar amargurado.
Beixos de baldíos balorentos.
Camposas cansas de cinza cega.
Chairas de chumbo chaguazoso.
Dor de debuxos desfigurados.
Esvaemento de esperanzas ebrias.
Fumes fuxidos de fogaxes fríxidas.
Gándaras de galaxias grises.
Hecatombe de herméticas herdanzas.
Idiomas de idades inaprensibles.
Lentura lene de lánguida laceira.
Mares de macias mágoas mancadas.
Nubes de náufraga nudez.
Outono de olladas orfas.
Poeira de pedra prateada.
Queixume de quietude queda.
Recendos raros de relentos rotos.
Saraiba de sorrisos secos.
Templos temperáns de torpes tentos taponados.
Universos de utopías últimas.
Vales vacíos de vagos vapores vagabundos.
Xardíns xementes de xarope xélido.
Zodíacos de zume zugado que zozobra.

Este texto de Yolanda Castaño, peza singular na nosa fauna ludolingüística, non pasou desapercibido para os nosos lectores máis novos e en blogs coma este ou estoutro podemos atopar novos poemas tautogramáticos inspirados nel.

Quen se anima a crear outro/s tautogramas?

O feitizo dos pangramas

Un pangrama (do grego pan- ‘totalidade’ e gramma ‘letra’) é un texto que emprega todas as letras do alfabeto dun idioma. Nun inicio os pangramas tiñan un simple valor funcional: en caligrafía, para exercitar a escrita de todas as letras; en tipografía, para comprobar como «se comportan» nun texto as letras dunha determinada fonte; en mecanografía, para presionar a maior cantidade de puntos dun teclado... Polo que sei, un dos primeiros pangramas coñecidos é este latino: GAZA FREQUENS LYBICUM DUXIT KARTHAGO TRIUMPHUM (algo así como: «A riqueza de Libia levou moitas veces a Cartago ao triunfo»?), que contén todas as letras do alfabeto latino clásico e aparece xa en libros de caligrafía dos séculos XVII e XVIII.

Con todo, o certo é que hoxe a creación pangramas é unha das actividades máis populares e entretidas da ludolingüística. O seu valor como pasatempo definiuno ben o xenial Màrius Serra con estas palabras: «En sentido amplo, a maioría dos textos longos son pangramas, mais o seu interese é inversamente proporcional á súa lonxitude».

Aquí tedes algúns dos pangramas máis populares e breves de diferentes linguas (coa referencia dos seus alfabetos):

Inglés
A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z. (26 letras)
The quick brown fox jumps over the lazy dog. (35 letras)
Castelán
A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, Ñ, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z. (27 letras)
El veloz murciélago hindú comía feliz cardillo y kiwi. (46 letras)
Portugués
A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z. (26 letras)
Juiz faz com que whisky de malte baixe logo preço de venda. (47 letras)

En galego dei con algún pangrama na rede. Este, de Xabier Cid, foi o que me pareceu máis logrado:

Galego
A, B, C, D, E, F, G, H, I, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, X, Z. (23 letras)
Necesitamos unha tipografía chuliña de cor kiwi, que lle zorregue unha labazada visual á xente. (79 letras, coas grafías J, K, W, Y)

Como me fervía o corpo, dediqueille un tempo a ensaiar outros pangramas, coa limitación das 23 letras do noso alfabeto. Aí van tres deles:

Aqueles chimpancés xogan outra vez coa fabada no baño. (45 letras)
O verdugo do bolxevique tomou pasta, unha noz e café. (42 letras)
Fíxate, o mesquiño bacharel pide vinganza. (35 letras)

Quen se anima a crear novos pangramas galegos? Ah!, e canto máis curtos mellor. Aquí deixo un xerador de pangramas que, malia partir do abecedario inglés, axuda tamén a crealos en galego.

Por certo, se cadra a alguén lle resultará familiar este texto:

Cando acordou, o dinosauro aínda estaba alí. (36 letras)

Non é un pangrama, senón a tradución dun dos microrrelatos máis célebres da literatura universal, do guatemalteco Augusto Monterroso. Seguro que algún dos vosos pangramas tamén se pode converter nun evocador microrrelato. Ánimo!

O código de César

Desde a antigüidade, especialmente en época de guerras ou conspiracións, xurdiu a necesidade de buscar medios seguros e eficaces de transmitir mensaxes de xeito que non puidesen ser interpretadas por inimigos ou estraños. A criptografía, que provén dos termos gregos krypto (‘agochado, oculto’) e graphé (escrita), designa a arte de escribir estas mensaxes ocultas con claves secretas.

Segundo os historiadores, o emperador Xulio César (101 - 44 a. C.) é o creador dun dos primeiros métodos documentados de encriptación. Cóntase que para se comunicar cos seus xenerais empregaba un sistema moi simple de substitución en que cada letra era trocada pola terceira seguinte no alfabeto. 

Así escribiría César o seu promio nome con este sinxelo método de encriptación: CAESAR – FDHVDU. Poderiades descifrar a seguinte mensaxe escrita co código de César tomando como base o alfabeto galego? HPFDPXDPOH RV BRLRV GH ÑNPLZD. Por que non xogades a crear e interpretar outras mensaxes cifradas con este método? Nesta web podedes atopar un codificador automático desta clave de César (partindo do abecedario inglés).

Con todo, este método criptográfico non resulta demasiado difícil de descifrar. Hai dúas formas. Unha, digamos, é a «forza bruta»: irmos probando un por un todos os desprazamentos posibles (23 no alfabeto galego) ata dar co texto con sentido. Outra é a denominada «análise de frecuencias»: hoxe é coñecida a frecuencia con que se utiliza cada letra, como vemos neste estudo do IES Elviña e do CEIP Salgado Torres (A Coruña); así, de facermos unha análise estatística das letras máis e menos usadas nun texto amplo abondo, é posible reconstruír o texto orixinal.

Máxicos anagramas literarios

O anagrama é o xogo que consiste na transposición das letras dunha ou de varias palabras co obxectivo de formar outras diferentes. Por exemplo: carbón – branco / setenta erros – terra sen tose. 

A ilustración superior amosa, de forma gráfica, a formación dun dos anagramas literarios máis célebres dos últimos tempos. O antagonista de Harry Potter na súa saga é Lord Voldemort, cuxo verdadeiro nome é Tom Marvolo Riddle. O máis curioso é que este xogo anagramático debeu ser «retocado» nas diferentes traducións da novela. Como ben explican aquí, o enunciado «I am Lord Voldemort» varía en cada lingua e, daquela, tamén debía variar o nome orixinal do personaxe.

Inglés – I am Lord Voldemort – Tom Marvolo Riddle
Galego – Milord Voldemort – Tom Morlov Riddle
Castelán – Soy Lord Voldemort – Tom Sorvolo Ryddle
Francés – Je suis Voldemort – Tom Elvis Jedusor
Italiano – Son io Lord Voldemort – Tom Orvoloson Riddle

Anagramas e literatura viaxan da man desde hai moito tempo:

Disque os primeiros xogos deste tipo creounos Licofrón de Calcis, poeta e gramático de Alexandría, que lle dedicou ao rei Ptolemaios (Ptolomeo) o anagrama Apo melitos (‘que provén do mel’) e á raíña Arsinoe estoutro: Ion Eras (‘violenta de Xuno’).
O poeta surrealista francés André Breton criticou o apego aos cartos de Salvador Dalí cun corrosivo anagrama do seu nome: Ávida Dollars.
O nome de pía de Nélida Piñón, a consagrada escritora brasileira descendente de emigrantes galegos, é un anagrama do nome do seu avó Daniel.  
O poemario Seraogna (1976), de Alfonso Pexegueiro, é un anagrama que agocha o topónimo Angoares (Ponteareas), lugar natal do autor.
Valentín Paz Andrade, homenaxeado hoxe 17 de maio, fixo un fermoso agasallo a Alfonso Daniel Rodríguez Castelao creando un enxeñoso e evocador anagrama co seu nome: Estrela zodiacal, guiador noso na fe.

E a lista segue e segue.

Se vos presta xogar a facer (ou resolver) anagramas, recomendo lapis e papel. Mais, en todo caso, como axuda, aquí deixo os enlaces de tres xeradores automáticos de anagramas: un en portugués, outro en castelán e outro en inglés. Por desgraza, de haber algún en galego, descoñézoo.

E finalmente, un reto: Podedes descubrir que nomes de escritores/as galegos encerran estes catro anagramas?

Virus alemán – ........................

Arlequín ou corvo – ........................

Salto de corsaria – ........................

Ser eu a morte – ........................