Chegan as bólas de neve

Hai xa tempo dei en Microsiervos con esta imaxe. Palabras que crecen e decrecen penduradas en gran formato no exterior do Instituto Cervantes, en Madrid. Un enredo verbal que consiste, sen máis, en facer series de voces correctas cun número crecente (ou decrecente) de letras, de xeito que as maiores inclúen dentro delas as menores: id, vid, vivid, revivid, sobrevivid.

Este xogo de palabras lembra en parte as «bólas de neve» do grupo Oulipo. Unha «bóla de neve» é un poema cuxos versos están compostos por unha única palabra, co requisito de que cada unha teña unha letra máis cá anterior (se a serie vai en orde crecente) ou unha menos (se vai en orde de crecente). Por exemplo:

E (1)
eu (2)
son (3)
unha (4)
verba (5)
lúdica (6)
riseira (7)
vibrante (8)
evocadora (9)
argalleira (10) 

Aí está a bóla verbal rodante a medrar letra a letra pola ladeira nevada abaixo, ata onde a imaxinación nos dea. E coa bóla a se derreter, perdería unha letra en cada verso. Outro exemplo máis da produtividade das restricións destes xenios oulipenses.

O amigo Cibrán, desde Carta Xeométrica, deume a coñecer a convocatoria dun Concurso de «Bólas de Neve Matemáticas» convocado pola UPV. En castelán e en éuscaro. Alguén se anima a participar? Aínda hai tempo.

O metro en anagramas

Todo comezou en 1990, cando a poeta francesa Michelle Grangaud publicou Stations, un libro de poemas enteiramente elaborados con anagramas dos nomes das estación do metro de París.

 

Pouco tempo despois, Michelle ingresaría formalmente no Grupo Oulipo. Xa sabedes, tolos do enredo verbal e literario como Raymond Queneau, François Le Lionnais, Italo Calvino ou Georges Perec, autodefinidos como «ratas que deben construír por si mesmas o labirinto do cal se propoñen saír».

O caso é que, en poucos anos, a febre anagramática medrou sen control e pasou da creación poética aos mapas reais dos metros de medio mundo: París, Nova York, Chicago, Toronto, Viena, Oslo, Boston... Un traballo titánico de inspirados ludolingüístas que foron renomeando, con gran sentido de humor, as estacións de metro das grandes urbes.

Aquí quedan tres fantásticos exemplos, o mapa anagramático do metro de París (de Gilles Esposito-Farèse), o de Londres e o de Bos Aires. Con eles, algúns dos ocorrentes nomes de estacións que eses bailes de letras foron xerando.

Mapa anagramático do metro de París

Saint-Michel - Notre-Dame = Chastement méridional
Gare Montparnasse = Mon étranger passa
Châtelet = Thé lacté

Mapa anagramático do metro de Londres

Charing Cross = Chronic Grass

Westminster = Written Mess
Lancaster Gate = Castrate Angel

Mapa anagramático do metro de Bos Aires

Plaza de Mayo = Maleza y poda
Bolívar = Rabo Vil
Nueve de Julio = Elude un Viejo

Centóns: «poemas-frankenstein»

Pouco máis que engadir á presentación deste volume singular: Cien mil millones de poemas (2011). Unha homenaxe en lingua castelá á obra Cent mille milliards de poèmes (1961) do xenial Raimond Queneau, mestre do grupo Oulipo. Igual ca no orixinal francés, os dez sonetos base que o forman posúen idéntico esquema métrico (medida, rima...). Como resultado, calquera primeiro verso dun dos poemas pode ser combinado con calquera segundo verso dos outros nove, e así sucesivamente cos catorce versos dos sonetos. E de aí xorde o título da obra: cun sinxelo cálculo matemático (máis sinxelo con calculadora, claro) vemos que as combinacións posibles son 1014, potencia que ten como resultado eses «cen mil millóns», case nada!

Iso si, este tipo de poemas xa existían na antigüidade clásica, co nome de centóns (do grego kentron, ‘peza de roupa feita con anacos e mendos tomados doutras’). Algo que sempre acabo asociando, salvando as distancias, ao vello soño do doutor Frankenstein: crear un corpo con nova vida a partir da unión de distintas partes de cadáveres diseccionados.

Se podedes facervos co libro, ánimo e a idear novos sonetos en castelán á vontade. E se o que vos gusta é fedellar on line, visitade esta ligazón para compoñerdes sonetos cos textos orixinais en francés da obra de Raymond Queneau (con tradución tamén ao inglés).

Pola rede circulan exemplos, coma este ou estoutro, de centóns galegos feitos con versos tomados de aquí e de acolá. Quen se anima a escribir novos «poemas-frankenstein» en lingua galega?

Lipogramas: estrañas desaparicións

En 1969 o xenial escritor francés Georges Perec escribiu a novela La Disparition, unha obra atípica que serviu de inspiración a moitos autores posteriores. Un dos enfeitizados por Perec foi o divulgador vasco Mikel Agirregabiria que, seguindo o modelo de La Disparition, creou o relato «Descubre un secuestro sorprendente». En Sherezade. Novos relatos de pensamento creativo, permitinme facer unha adaptación ao galego deste enigmático texto. Titúlase «Un roubo sorprendente»:

Neste requintado texto do profesor e escritor Mikel Agirregabiria dáse conta dun estraño roubo:
«Foi un roubo sorprendente. Nun comezo, ninguén soubo percibir que o insólito e único tesouro, o precioso recurso insubstituíble, fose removido. O suceso continuou oculto, escondido e recóndito.
Porén, un sutil detective (posiblemente vostede, meu querido lector) pode comprender o sucedido. Ou pode que lle custe un bo período de tempo descubrir neste documento o mesmo embuste, que foi sedución e secuestro.
En 1969, o escritor Georges Perec publicou un folletín (de título “Eclipse”) no que suxire o descubrimento dun homólogo procedemento de furto. Só no último episodio se descobre o que se desdebuxou desde o primeiro inicio e que persistiu como o fío condutor de todo o conto de ficción, que non se describe senón concluíndo os últimos conceptos do libro, escrito cun perfecto discurso que se estende en todo momento deste monumento retórico e poético.
E se con todo isto escrito e sendo moi curioso non o pode responder, debe concluírse que, ou vostede é cego que non ve o que ten en fronte, ou o seu entendemento non excede en erudición e coñecemento, porque pode prescindir tristemente deste símbolo superior».
Despois de ler isto, poderías ti descubrir cal é o elemento roubado?

Supoño que, se prestades un chisco de atención, non tardaredes en descubrir que o elemento desaparecido é a letra «a». O relato é, sen máis, un lipograma (do grego lipo- ‘carecer de’, ‘estar falto de’ + -grama ‘letra’), un artificio ludolingüístico que consiste en omitir unha letra do alfabeto na escrita dun poema, dun conto, dunha novela ou de calquera outra obra literaria.

A tradición lipogramática remóntase á Grecia clásica. No século VI a. C. Laso de Hermione suprimiu a letra sigma na súa «Oda aos centauros» e nun «Himno a Démeter». Néstor de Laranda, no século III d. C, reescribiu a Iliada eliminando a alfa do primeiro canto, a beta do segundo... e así ata acabar coas vinte e catro letras do alfabeto grego e os correspondentes cantos da epopea homérica.

En 1641 o español Alonso de Alcalá y Herrera publicou Varios efectos de amor, composta de cinco novelas curtas en cada unha das cales se prescinde dunha das cinco vogais.

O alemán Franz Rittler, na novela Die Zwillinge, de 1813, conseguiu a proeza de evitar a letra «r», a consoante mais común na lingua alemá.

En 1939, o estadounidense Ernest Vincent Wright estreouse como escritor coa novela Gadsby, que contén aproximadamente 50.000 palabras, mais en ninguna aparece a letra «e». A lenda conta que o autor mesmo chegou a atar a tecla desa letra na súa máquina de escribir.

Mais foron os membros do grupo Oulipo os que nos anos 60 do século pasado tiraron máis partido desta arrevesada técnica. Raymond Queneau incluíu algúns lipogramas no seu xa clásico Exercicios de estilo. E, sobre todo, Georges Perec, co que comezamos este post, que escribiu La Disparition sen empregar un só «e», a letra máis frecuente do francés.

Quen se atreve a crear un texto breve (poema, relato...) coa técnica do lipograma? Escollede a letra que vos pete.

Solucións aos xeróglifos (22-9-2012): Para vós (Par avós) / De Zas a Teo (Dez ás ateo) / Un soamente (Un só a mente) / En Etiopía (Ene tío pía).

As palabras ante o espello

A torre da derrotA (1992) é un deses libros máxicos e singulares que ben merecen un posto de honra na nosa «bibliografía ludolingüística básica». Gonzalo Navaza, do que xa presentamos o seu Elucidario, creou todo un poemario a partir da técnica do palíndromo: secuencias de palabras que se len igual de esquerda á dereita e de dereita á esquerda. 

Velaquí un deses textos (tamén con versión recitada):

O ECO NO CEO

Só luces e dagas. Na man, saga de séculoS.

¿Oes a porta etérea? Caer é teatro, paseO,

Saga de séculos. Na man, só luces e dagaS.

Eu quE

Ó saír ría sÓ,

Amo da luz azul a domA

e

O berce crebO.

Así rara risA

Acude e educA

E acaso rosa caE

Na maN

E se acaso rosa caesE,

Aire só seríA.

Como acabamos de comprobar, estes poemas non son un simple enredo lúdico e artificioso co que demostrar habilidade versificadora. Cada poema é unha fascinante peza simétrica con palabras que, reflectidas no espello, nos achegan as máis suxestivas mensaxes. En palabras de Xosé María Álvarez Cáccamo no prólogo da obra:

Navaza utilizou o molde do palíndromo como instrumento de pescuda no misterio, como vehículo incitador para a descuberta das virtualidades do idioma, como querían os do grupo Oulipo. [...] Se escoitamos a Gonzalo Navaza afirmar: «E de corpos nus un só procedE» parécenos sentir que ese verso radicalmente simétrico e revelador dunha Cosmogonía habitada xa dentro do Código antes de que o poeta tivese alcanzado a fortuna de achalo. Pero a descuberta non foi casual, senón selectiva e profundadora. Así manexado, o palíndromo non constitúe só a peza dun xogo, senón que, sen perder o seu carácter lúdico, enxeñoso, recreativo, colabora para a iluminación das zonas agachadas da vida.  

En fin, unha «simetría palindrómica» moi unida a nós, que forma parte do medio natural e do noso propio ADN.

Solucións aos xeróglifos (19-4-2012): Vinte animalo (Vinte animal o) / Nove repetidores (Nove repetido res) / Xogando (X o gando) / Eva catorce (E vaca torce)

Abracadabra! Palabras brancas para xantar!

   

Elvira Riveiro, profesora, poeta e tradutora, regalounos no ano 2008 o poemario Palabras brancas (finalista do premio Merlín). Un título para todos os públicos que entra a formar parte da nosa «bibliografía ludolingüística básica». Seguindo o espírito lúdico e creativo do grupo Oulipo, os seus 27 poemas naceron coa autolimitación de empregar unicamente a vogal «a». Unha «limitación» só formal, pois dese desafío creativo xurdiron pezas realmente expresivas e engaiolantes con todo tipo de temas: a paz, a igualdade de xénero, a ecoloxía, o amor pola lingua...  

 Ana

—Mamá, papá,
as palabras danzan? 

—As palabras danzan
a danza das algas,
as palabras cantan
samba nas gargantas,
as palabras saltan
nas camas, tras as sabas,
as palabras van
das carballas ás sabanas,
ar nas bafaradas,
mar das balandras:
as palabras
...
As palabras mancan,
as palabras sandan.

Marabillosos textos monovocálicos, especie protexida da nosa fauna ludolingüística que merecerá vindeiras entradas. 

Elvira Riveiro é ademais autora de interesantes materiais didácticos que nos achegan ao fascinante mundo dos xogos de creación literaria.

A exercitar o estilo

Un home sobe ao mediodía a un autobús da liña S e ve un rapaz, de pescozo alto e con chapeu, que se pon a protestar porque alguén o rempuxou. Dúas horas máis tarde, o mesmo home que entrara no autobús reencontra o mozo pescozudo recibindo consellos dun amigo sobre o seu vestiario. 

Raymond Queneau (1903-1976) aproveita esta anécdota trivial para exercitar o seu virtuosismo literario e relátaa de 99 formas distintas en Exercicios de estilo (1947). Unha chea de variacións baseadas en cambios no punto de vista, no nivel de lingua, na forma textual, no tempo verbal, na percepción sensorial...; e tamén en diferentes recursos literarios e brincadeiras coas palabras (lipogramas, anagramas, onomatopeas, metáforas...). Obra de referencia que ben merece ser a primeira dunha «bibliografía ludolingüística básica». 

Velaquí o fragmento inicial dalgunhas desas ocorrentes versións, traducidas ao galego por Henrique Harguindey e Xosé Manuel Pazos:

Vulgar: Pasabun cacho das doce cando dei subido no ese. Subo entón, pago o meu billete como ten que ser. E non vou e reparo nun ghichiño cun pescozo grandísimo (nin que fora un telescopio!) [...] 

Exclamacións: Oíches! Ás doce! Hai que coller o autobús! Que de xente! Que de xente! Moi apretados imos! Gracioso, o rapaz! Que cachola! E que pescozo! [...] 

Onomatopeas: Enriba da plataforma, pla, pla, pla, dun autobús, pof, pof, pof, da liña S (sempre sementada de serpes asubiantes), viña sendo mediodía, din dan don, din dan don, un ridículo efebo, porrot, porrot [...] 

Gastronónimo: Despois dunha espera gratinada, baixo un sol que asaba, acabei por subir a un autobús pistacho no que rebulían os clientes como areixas nun queixo pasado de máis. No medio destes carneiros reparei nun espeto moi alto, cun pescozo coma un día sen pan [...]

Anos máis tarde da publicación desta obra, Raymond Queneau acabaría por formar, xunto con outros escritores como Julio Cortázar, Italo Calvino ou Georges Perec, o grupo Oulipo (acrónimo de «Ouvroir de littérature potentielle», que se traduce como «Obradoiro de literatura potencial»). Para estes autores, a literatura potencial é aquela dedicada deseñar novas formas de creación a través da aplicación consciente e razoada dalgún tipo restrición (fonética, semántica, combinatoria...). 

Na rede podemos atopar unha proposta de actividade a imitación destes Exercicios de estilo de Raymond Queneau. Animádesvos a poñer a proba as vosas habilidades lingüísticas na creación doutras versións da mesma historia? Adiante, poñede o voso enxeño en marcha!

Solucións á análise dos chistes do Carrabouxo (8-3-2012): Calembur (o día das letras - odiadas letras) / Polisemia (banco ‘de gardar cartos’ - ‘de sentar’ / caixa ‘recipiente de madeira, cartón...’ - ‘de aforros’) / Paronimia (polígono - polígamo) / Homonimia (sede ‘necesidade de beber’ - sede ‘lugar’).