Le, xoga e aprende con Mixiricas

   

O trasno Mixiricas (1994), de Efrén Vázquez, é un deses libros curiosos e orixinais que tanto pracer xeran a amantes da ludolingüística e dos xogos de enxeño. Mixiricas, o trasno protagonista, vai percorrendo as sete capitais do antigo Reino de Galicia, nunha viaxe chea de peripecias e aventuras. Para isto, axúdase da súa caixiña máxica dos saberes, chamada Artesa.

Coa curiosidade dun neno que todo o quere saber, decidiuse a pescuda-lo máis inmediato. ¿Onde era que se atopaba? Non tería máis que preguntalo, pero a aquela hora íalle ser un pouco difícil, por non dicir dificilísimo, dar con alguén naquel lugar tan arredado. ¡Sorte que trouxen comigo unha desas «caixiña dos saberes», que os vellos trasnos nos recomendan levar ós novos cando saímos de viaxe!, pensou.
Tratábase, xa que logo, dunha caixiña enfeitizada que contiña información do lugar no que se atopase en cada intre. E como era máxica, había que entendela e coñece-las claves para que funcionase ben, pois cada unha era un exemplar único.

A caixiña conta con catro pechaduras con cadansúa chave, de distintas cores (vermella, amarela, verde e azul). O caso é que, cando Mixiricas emparella correctamente chaves e pechaduras, obtén valiosa información sobre a historia e xeografía do lugar en que se atopa, mais, se erra con chaves e pechaduras, a caixa propón un problema que cómpre resolver. 

Así, nesta especie de «road book», van sucedéndose sopas de letras, mensaxes encriptadas, xeróglifos e outros enredos de enigmísticos. A lectura convértese, daquela, nun entretido xogo co que acompañamos o trasno, de forma activa, por toda a xeografía galega, aprendendo máis sobre a nosa terra.

Destinado, en principio, a un lector ou lectora adolescente, O trasno Mixiricas é un libro descatalogado, mais non difícil de localizar en librarías ou por Internet. 

Temos a sorte, ademais, de atopar boa parte dos seus contidos e xogos en Trompiletras galegas, a web persoal que Efrén Vazquez, docente de profesión, mantén desde o 2002. Un espazo dedicado ás Letras Gallegas, ás novas tecnoloxías, á educación e a recursos sobre lingua (mesmo un xerador de pangramas!).

En fin, desta volta sumamos un trasno á nosa «bibliografía ludolingüística básica», que xa vai collendo collendo corpo. 

«Quid est veritas?»

Como xa vimos aquí, o anagrama é un artificio lingüístico practicado desde os tempos antigos.

No Evanxeo de San Xoán, durante o xuízo a Xesús, Poncio Pilatos di: QUID EST VERITAS? («Que é a verdade?») (Xoán. 18:38). Os eruditos afirman que con esta pregunta Pilatos cuestiona, a xeito de burla, a afirmación previa de Xesús de que el é «o testemuño de verdade». En realidade, Pilatos non preguntou en latín, senón en grego vulgar, koiné, e Xesucristo non respondeu nada. 

Con todo, os cristiáns de espírito ludolingüístico ben poderían considerar que Xesús calou porque a resposta se atopaba na propia pregunta, en forma de anagrama:

—QUID EST VERITAS? («Que é a verdade?»)
—EST VIR QUI ADEST. («É o home que está en fronte túa»)

Algúns atribúen este abraiante xogo de palabras a San Xerome. Outros a Don Anacleto Bendazzi, sacerdote italiano, profesor de latín de Xoán XXIII e grande afeccionado aos anagramas e aos palíndromos. Contan que o seu epitafio consta de tres parellas de anagramas: «Lepida-Lapide», «Putredine-D'un Prete», «Storico di-Cristo Dio». Súa é tamén a asombrosa obra Vita di Cristo in mile anagrammi. 

Un novo exemplo da maxia dos anagramas. Amén.

Theodoros, o viaxeiro

Hoxe toca poñer o enxeño a traballar coa curiosa historia dun viaxeiro grego. Seguro que non será moi difícil dar coa solución.  

Theodoros, o viaxeiro

Aló polo ano 1990, Theodoros facía 65 anos. Este grego, mestre de profesión, era un verdadeiro apaixonado das viaxes. Sabedor de que xa entraba na derradeira etapa da súa vida, sentiu a necesidade de visitar por primeira vez Exipto e ver en persoa as grandes pirámides e outras reliquias da antigüidade. Para poder realizar esta desexada viaxe, decidiu aforrar durante cinco anos. Estaría en Exipto polo seu aniversario número 70.

Xusto cinco anos despois, Theodoros atopábase, por fin, perante a gran pirámide de Giza, en Exipto. Marabillado polo magnífico monumento, decidiu gravar na pedra cun coitelo o seu nome, xunto aos dos outros turistas que se podían ler na pedra.

Curiosamente, isto aconteceu no ano 1985... 

Como é posible?

Solución ao enigma «A cea do gobernador» (5-6-2016): A resposta é 1 persoa. Imaxinemos que Fiz é o gobernador de Kgovjni. Como vemos coas frechas de cores do seguinte gráfico, cun único convidado poden cumprirse todas as relacións de parentesco expresadas no enigma. (1): O cuñado do seu pai. (2): O sogro do seu irmán. (3): O pai do seu cuñado. Así, o único convidado sería o seu tío Brais.

 

O rei de Persia e a labrega

Hoxe, con vós, un enigma que, con distintos nomes, forma parte da tradición folclórica de distintas culturas e que no seu día xa publiquei en Sermos Galiza. Un deses contos cuxo protagonista, a través do enxeño, resolve felizmente unha situación difícil. Animádesvos a resolvelo?

O rei de Persia e a labrega

Un rei da antiga Persia saíu de caza unha mañá e atopouse cunha campesiña que estaba a arar.

—Canto gañas ao día? —preguntoulle.

—Tres dáricos, señor —repondeu a labrega—. O primeiro cómoo, o segundo póñoo ao xuro e o terceiro devólvoo.

O monarca non entendeu aquilo e pediulle á muller que lle aclarase as súas palabras. Só entón soubo a que se refería: coa primeira moeda comía ela; coa segunda dáballes de comer aos seus fillos, que a alimentarían tamén a ela no futuro, que é como poñer a moeda a rédito; e coa terceira mantiña o seu pai e así devolvíalle o que este fixera por ela.

—Moi ben explicado —repuxo o rei—. E agora prométeme que non lle contarás isto a ninguén ata veres a miña cara de novo cen veces.

A muller prometeullo solemnemente e o monarca, satisfeito, regresou ao seu palacio.

O rei, sentado á mesa cos seus ministros, propúxolles esta adiviña:

—Unha labrega gaña tres dáricos ao día. Come o primero, pon a xuro o segundo e devolve o terceiro. Cal é a solución?

Ninguén daba coa resposta. O primeiro ministro montou a cabalo, percorreu os campos e foi dar coa labrega que o rei atopara. Rogoulle que lle explicase a adiviña, se a coñecía.

—Así é, señor, mais non podo revelar a resposta xa que lle prometín ao rei non facelo ata ver polo menos cen veces a súa cara.

Con todo, o primeiro ministro deu coa forma de que a muller lle indicase a solución sen incumprir a súa palabra. De feito, regresou ao palacio e deulle ao rei a resposta exacta á adiviña. 

Como o conseguiu?

Solución ao enigma «Que palabra é?» (28-1-2016): Ao engadir a comiñas que faltan descubrimos que non é unha única palabra, senón varias: esta (4 letras), ten (3 letras), decote (6 letras), raramente (9 letras) e endexamais (10 letras)

O misterio do código McCormick

 

Agora podedes intentar vós resolver o misterio do código McCormick, pois o FBI xa pediu papas. O caso é o seguinte:

Missouri (Estados Unidos). 25 de xuño de 1999. Ricky McCormick, un ex-presidiario desempregado de 41 anos, saíu do consultorio do seu médico despois de recibir medicamentos para doenzas cardíacas e pulmonares e... nunca máis foi visto con vida. Cinco dias despois, un campesiño atopou o cadáver de McCormick nun campo de millo a 30 quilómetros do seu domicilio. Estaba en avanzado estado de descomposición e parecia ter un golpe na cabeza. Foron encontradas tamén dúas notas manuscritas no seu bolso. 30 liñas codificadas con gran variedade de letras, números, sinais e parénteses.

O caso McCormick foi considerado oficialmente un homicidio. Desde o comezo creuse que o código podía revelar que lle ocorreu a McCormick e mesmo a identidade do seu asasino. Con todo, despois de 12 anos de frustrados intentos, en marzo do 2011 os investigadores do FBI decidiron pedir axuda internacional. Por iso publicaron todos os documentos na súa web.

 

 

É a primera vez que o FBI pide colaboración para descubrir un código secreto. Polo mundo adiante, os afeccionados a resolver códigos xa están mans á obra. A recompensa: «a satisfacción de saber que quizais se contribuíu a levar un asasino ante a xustiza», ademais da fama mundial por lograr tal proeza.

Que eu saiba, o código aínda non foi descifrado, aínda que co tempo pola arañeira comezaron a circular algunhas propostas de solución. Segundo estas, o código mesmo fala dun botín de 100 000 dólares oculto nalgún lugar ou de probas doutros crimes non resoltos. É dicir, aínda máis misterios engadidos ao irresoluble asasinato de McCormick.

Por certo, se lle colledes gusto á desencriptación, velaí vai un puñado doutros criptogramas pendentes de ser desvelados: o Disco de Festos, o Manuscrito Voynich ou o Código Dorabella. Quen se anima?

O incrible encrucillado preditivo

 

Pode un encrucillado predicir con total seguridade quen gañará unhas eleccións políticas? Grazas a Un arácnido unha camiseta, podo dicir que a resposta é... si!

O 5 de novembro de 1996 celebrábanse as eleccións presidenciais nos EUA con dous candidatos favoritos: o demócrata Bill Clinton e o republicano Bob Dole. Esa mañá, The New York Times publicou un encrucillado de Jeremiah Farrell que prognosticaba o gañador. A predición, realmente infalible, non se baseaba nos poderes vaticinadores de Farrell, senón no seu enxeño ludolingüístico.

Na definición 39 horizontal do pasatempo podía lerse: Lead story in tomorow's newspaper (algo así como ‘O protagonista dos titulares da prensa de mañá’). E, efectivamente, alí estaba o resultado cunhas horas de antelación: CLINTON ELECTED. A chave do enredo residía en que as definicións das voces verticais que achegaban as sete letras de CLINTON tamén podían achegar as sete de BOBDOLE. É dicir, neses espazos, as definicións verticais tiñan dúas solucións correctas: a 39 vertical dicía «Animal negro de Halloween» (podía ser cat ‘gato’ ou tamén bat ‘morcego’), a 40 vertical era «Palabra do francés básico» (servía lui ‘el’ mais tamén oui ‘si’) e así sucesivamente. Daquela temos dúas solucións alternativas (CLINTON e BOBDOLE) igualmente válidas. O erro era imposible!

 

O crucigramista Jeremiah Farrell creou así o que se coñece como un encrucillado de Schrödinger, na honra do físico austriaco Erwin Schrödinger e do seu paradoxo do gato, que serve para explicar o mundo cuántico, onde poden coexistir varios estados ao mesmo tempo. Fascinante!

A grella de Cardano

O médico, filósofo e matemático italiano Girolamo Cardano (1501-1576) desenvolveu, contra 1550, un curioso método criptográfico coñecido como «A grella de Cardano». A idea é moi simple:

 
Pártese dun papel ou cartolina perforada en certos lugares, que se sitúa sobre outro papel. Nesas «xanelas» vaise escribindo a mensaxe secreta, mediante letras, sílabas ou palabras completas. Deseguido, retírase a matriz cos ocos e completamos o texto no papel inferior cunha secuencia de caracteres arbitrarios (que chamamos nulos). O destinatario debe posuír unha grella igual á do remitente e colocala sobre o texto recibido para facer aparecer a mensaxe.

Sábese que o cardeal Richelieu (1585-1642) empregou este método tanto na súa correspondencia privada como na diplomática. Mesmo o poeta inglés Lord Byron (1788-1834) elaborou algún poema utilizando a grella de Cardano.

Se che presta enredar con esta técnica sen te separar do teclado, aquí tes unha magnífica web cun xerador automático de cifrado e descifrado da grella de Cardano. E, ollo!, tamén inclúe xeradores e información sobre moitos outros métodos de encriptación.

Xulio César, ludolingüista

A mensaxe de hoxe xira arredor dunha desas frases que se converten en eternas: Veni, vidi, vici. Se cadra, o tautograma máis famoso e máis breve. Apenas tres palabras capaces de contar toda unha historia. Daquela, tamén un magnífico microrrelato. Situémonos:

No ano 47 a. C., terminada a guerra que comenzou co paso do río Rubicón, Xulio César (100 - 44 a. C.) emprendeu o camiño de regreso desde Exipto ata Roma. No traxecto pola actual Turquía tivo que enfrontarse, na batalla de Zela, aos exércitos do rei Fárnaces II. A batalla durou só 5 días, polo que César ben puido pronunciar a frase Veni, vidi, vici (‘Cheguei, vin, vencín’) para dar conta desa vitora completa e fulminante.

Uns historiadores contan que a célebre locución escribiuna Xulio César nunha carta cando lle comunicou o triunfo a un amigo, outros din que foi o lema que acompañou o desfile das súas tropas vitoriosas en Roma e outros afirman que a pronunciou ante o Senado romano para subliñar a súa destreza militar.

Sexa unha das posibilidades ou as tres xuntas, estamos ante un dos lemas máis famosos e rítmicos nunca deseñados. Unha frase de unicamente tres verbos xustapostos: veni, vidi, vici (na P1 do pretérito perfecto simple de venire, videre e vincere). Tres palabras bisilábicas que comezan e terminan polas mesmas letras e que conforman un enunciado tan rotundo no seu contido como na súa sonoridade.

Hoxe adoitamos empregar esta locución latina para expresar a rapidez coa que se consegue unha meta.

Para espías e corruptos desactualizados

Son tempos de trinzadoras de papel a botar fume. Facturas falsas, contabilidades «b» e demais documentos «comprometedores» pasan a cada pouco por esas máquinas que reducen cada folla de papel a unha morea de tiras finas como espaguetes. Con todo, como tamén vemos a cada pouco, máis lles valera a moitos usuarios das trinzadoras facer unha boa fogueira con todo o papelame!

O primeiro que me veu á cabeza cando souben das últimas noticias sobre documentos trinzados e despois reconstruídos foi unha escena de Argo (2012). Baseado en feitos reais, o filme conta como uns funcionarios da embaixada estadounidense de Teherán, durante a convulsa revolución islámica de 1979, conseguen fuxir e refuxiarse «noutro lugar». Por mor das présas só teñen tempo de destruír parte da documentación «sensible» utilizando unhas trituradoras de papel. Para poder identificar os fuxidos, os iranianos poñen un grupo de nenos a traballar na titánica tarefa de reconstruír o crebacabezas. Non direi máis para non destripar a película. Só que, finalmente, os cativos conseguen o seu obxectivo.

Polo visto, o dato histórico é que os verdadeiros protagonistas da recomposición desa montaña de papeliños foron uns pacientes e metódicos tecedores de alfombras, convocados para a ocasión. Tamén se sabe que tardaron bastante máis do que se tardou na película.

En todo caso, hogano non serían precisos nin nenos, nin tecedores de alfombras persas, nin palilleiras de Camariñas para refacer eses textos trinzados. Xa existen programas informáticos que o fan. O primeiro paso é o laborioso alisado e escaneado de cada fragmento. Despois o programa xera un ficheiro para cada un e rexistra automaticamente información de todo tipo: os matices de cor do papel, as contornas das roturas, o tipo de letra ou de tinta, os rastros de texto escrito...

E con toda esa información principia o traballo duro do programa, que vai comparando a toda velocidade os distintos anaquiños ata que comezan a encaixar entre si. Ao cabo dun tempo, pouco ou moito, o crebacabezas acaba resolto.

En fin, ensinanza de hoxe para espías ou corruptos desactualizados: de quererdes destruír documentación de forma eficaz, unha boa cacharela ou, como alternativa, ensalada de papelame cunhas pingas de bo aceite (Abril, por exemplo).

Palíndromos ilustrados [4]

Dous teimudos ditadores discuten sobre cal deles ten máis dereito (ou máis capacidade) para oprimir o seu pobo. Mugabe, Salazar, Pinochet, Pol Pot ou Stalin, tanto ten. Calquera deles ben puido berrar, co seu correspondente ton autoritario, a frase reversible que encabeza a entrada. 

Un novo palíndromo ilustrado que publicamos hoxe, 23 de outubro, ao se cumpriren 75 anos da sinistra entrevista en Hendaia doutros dous ditadores que coñecemos ben: Franco e Hitler.

Non hai confirmación histórica de que tal cousa dixesen naquel encontro, mais... quen sabe?!

Tradución:
Sólo nosotros sometemos. Sólo nosotros!
Only we subdue. Only we!

Historia da tipografía

Un gran vídeo de Adriano Oliveira que nos aproxima, en menos de 10 minutos, á historia da tipografía. O nacemento da lingua escrita asociada ao sedentarismo, o primeiro sistema gráfico cuneiforme dos sumerios, a escrita xeroglífica dos exipcios, a aparición do papiro, a imprenta de Gutemberg... E así, paso a paso, ata o boom expresivo das formas tipográficas actuais da man dos ordenadores.

E cada época ilustrada, como non podía ser doutro xeito, con tipografía animada e con xeniais pinacogramas (debuxos feitos unicamente con letras e outros signos gráficos): 

Un T, uns cantos L e un U invertido: forman un home.
Un R e un P invertidos, cun I e cun A: forman unha vaca.
....

Paga a pena asistir a esta amena clase de tipografía. Por certo, aquí deixo tamén un bo recurso para comprender un dos períodos máis interesantes do vídeo: a evolución dos alfabetos, desde o fenicio ata o actual, pasando polo grego, polo latino... Realmente bo!

O poder máxico dos palíndromos

Na antiga cidade de Nea Paphos, no suroeste de Chipre, foi descuberto no 2011 (e dado a coñecer neste ano) un amuleto de 1500 anos de antigüidade. Nunha das súas caras leva unha inscrición de 59 letras en forma de palíndromo. A mensaxe, en grego antigo, di: 

ΙΑΕW ΒΑΦΡΕΝΕΜ ΟΥΝΟΘΙΛΑΡΙ ΚΝΙΦΙΑΕΥΕ ΑΙΦΙΝΚΙΡΑΛ ΙΘΟΝΥΟΜΕ ΝΕΡΦΑΒW ΕΑΙ

Que se traduciría como ‘Iahweh é o portador do nome secreto, o león de Re seguro no seu santuario’. Do outro lado hai varias imaxes, incluíndo unha momia deitada nun barco, que probablemente representa o deus exipcio Osiris.

O descubrimento apoia a crenza de que en Chipre se practicaron crenzas politeístas (mestura de relixións cristiá e pagá) durante un longo período de tempo. Segundo esta idea, os amuletos e gravados palindrómicos eran creados para protexer do mal fado portadores e lugares. Era o que sucedía coa coñecida fórmula Sator e tamén se manifesta, por exemplo, co palíndromo que os gregos bizantinos adoitaban gravar a carón das pías bautismais: 

ΝΙΨΟΝ ΑΝΟΜΗΜΑΤΑ ΜΗ ΜΟΝΑΝ ΟΨΙΝ

Algo así como ‘Lavado dos pecados, no só do rostro’.

O poder máxico aos palíndromos xa desde a antigüidade.

Historia Universal en palabras mínimas

De cando en cando adoito mergullarme en Juegos de ingenio. É como rebuscar nun vello baúl ateigado de sorpresas e tesouros. Desta vez dei coa «Historia Universal en palabras de cuatro letras o menos», unha curiosa iniciativa que respondía ao reto de contar algún episodio da Historia en parágrafos formados unicamente por palabras de catro letras ou menos. Polo visto, a idea xurdiu dun texto, en inglés, que explica, coa mesma restrición, a Teoría da Relatividade de Einstein.

Deseguido dúas destas auténticas proezas de palabras mínimas, en castelán.

Unha curiosa versión da orixe do mundo, de Iván Skvarca:

Era la nada, y era Dios. Dios dijo: «Que sea la luz». Y la luz fue. Dios la vio y dijo «Esto está muy bien», y fue por más. Creó de tal modo al pez y al mar, al sol y al ave. Dijo Dios el día seis: «Haré un ser como yo». Tomó lodo y con él creó a Adán. Pero como lo vio solo, de su lado hizo a Eva.«Alto ahí», dirá uno. «Yo no creo en Dios, soy ateo». Pues para él digo otra cosa. En la hora cero, fue el Big Bang...

E o relato da creación da bomba atómica, Marcos Donnantuoni.

Por esa era, EEUU hizo un arma muy mala, en la que la masa se hace luz, y con eso mató como a cien mil de una vez, allá en el este. Su capo dijo que eso era para que una gran lid cese, pero no era así. Ni él se lo cree. Eso fue muy malo. Hoy ese arma casi todo país la hace. Un día de esos, un loco hace algo mal con un dedo y ¡pum! todo de cero. Bah, tal vez eso no sea malo, a ver si el alga hace todo bien esta vez…

A lacónica historia do mundo: mapa de palabras

Nunca a frase «Con poucas palabras, bastan» foi máis acaída. Vía microsiervos.com, coñecín este mapa, deseñado polo cartógrafo Martin Elmer e que simboliza miles de anos de historia da humanidade mediante da representación de cada país cunha soa palabra.

Para realizalo, o autor consultou primeiro na Wikipedia a sección de historia da entrada de 176 países. Posteriormente, tomou todos eses textos, pasounos por un software deses que crean nubes de palabras e quedou coa voz máis repetida en cada un. Logo só tivo que deseñar o mapa dándolle forma a eses vocábulos.

Aquí temos a versión ampliable e navegable do mapa e aquí algunhas curiosidades (en inglés) que deseguido vos ofrezo:

O 16% dos países do mapa están representados pola palabra war (guerra), entre eles case todos os da Europa occidental.

O 25% de todos os países levan unha palabra que fai referencia ao poder colonial que os dominou: british (británico), spanish (español), french (francés), portuguese (portugués)...

A nobreza que encarna o poder é a voz que representa unha vintena de países: sultan (sultán), kingdom (reino), dynasty (dinastía), empire (imperio)...

A palabra máis común dalgúns países é o nome dun Estado veciño. Convén non trabucarse: Hungría é en realidade Eslovaquia, India é Pakistán, Etiopía é Eritrea...

Moi poucos países están representados pola súa denominación precolonial ou pola que nomea a súa poboación indíxena: berber en Marrocos, maorí en Nova Zelandia, oghuz en Turcomenistán...

En fin, con esta peza podemos comprobar que ás veces as explicacións máis sinxelas poden ser tamén as máis reveladoras.

Propoño un xogo: descubride que países do mapa se identifican con estas palabras: oil (petróleo), northern (do norte), period (período), norse (nórdico), south (sur).

E se queredes, xogade a facer o mesmo copiando e pegando nun destes xeradores de nubes de palabras o texto completo da sección de historia da entrada «Galicia» da Wikipedia. Cal será o resultado?

Ah, por certo, os mellores desexos para o 2013!