ABBA: «SOS»

Un xogo de palabras pode axudar a levantar un imperio (como vimos hai tempo). Quen sabe se o éxito de moitos grupos musicais sería o mesmo de teren outro nome menos lucido e menos lúdico. Ás veces as ideas simples e brillantes poden marcar a diferenza!

Contan que John Lennon, para lle dar nome ao que logo sería o máis popular grupo de rock de todos os tempos, pensou inicialmente en The Beetles (‘Os escaravellos’). Logo xurdiu o xogo de palabras e cambiou «Beet» por «Beat», en referencia a este tipo de música. E así naceron The Beatles. Xenial ludolingüista, Lennon.

Adam Clayton, baixo de The Hype, quería cambiar o nome do seu grupo. Buscaba algo moito máis ambiguo. Deu cunha combinación de letra e número que cumpría con ese requisito polisémico: U2. Significa moitas cousas: é o nome dun avión espía, dun submarino, dun popular modelo de pilas inglesas e, asemade, pola súa pronuncia, pode interpretarse «you too» (‘ti tamén’) ou «you two» (‘volos dous’). 

O grupo Molotov caracterízase polas súas letras fortes e comprometidas. A súa música combina rap, rock e ritmos mexicanos. Á hora de buscaren un nome que reunise todas esas ideas, decidíronse polo do famoso cóctel explosivo: de connotacións revolucionarias e de potente sonoridade monovocálica.

Con todo, un dos grupos máis marcados pola ludolingüística é o formado por Agnetha Fältskog, Björn Ulvaeus, Benny Andersson e Anni-Frid Lyngstad. Estes catro suecos decidiron crear o nome da súa banda unindo as iniciais dos seus nomes de pía: ABBA. Un redondo acrónimo palindrómico de pronuncia doada en calquera lingua da planeta. Claro que para poder usalo tiveron que lle pedir permiso a Abba, a máis popular marca sueca de arenques en conserva.

Para lle poñer a guinda, ABBA é (que eu saiba) o único grupo cun palíndromo no seu nome e no título dun dos seus éxitos: «SOS». Aí queda iso!

Prohibidos os xogos de palabras

Débese facer un bo uso da linguaxe de forma estandarizada. Non se poden cambiar os significados dos refráns populares para fins comerciais, nin se poden usar palabras que proveñan de Internet ou que sexan adoptadas de linguas estranxeiras, nin tampouco se poden facer xogos de palabras. 

Así de rotundo atallou o goberno chinés o perigoso caos producido polos xogos de palabras nos medios de comunicación. Segundo el, estes enredos só serven para producir desinformación e confusión, especialmente entre os máis novos.

O primeiro albo desta férrea directriz foi a campaña de promoción da provincia de Shanxi (onde se atopan os milenarios guerreiros de terracota), cuxas autoridades tomaran un vello refrán, 尽善尽美 Jin shan jin mei (‘Todo moi bo, todo moi bonito’), e trocaran o carácter 尽, que significa ‘todo’, por 晋, que representa o diminutivo da rexión. E como os dous se pronuncian jin, quedara: ‘Shanxi é moi boa, Shanxi é moi bonita’.

Deste xeito, en defensa da saúde mental do seus cidadáns, o goberno chinés prohibiu os xogos de palabras, tanto orais como escritos, en libros, prensa, radio, cine, televisión...

Menos mal que algunhas normas teñen a mesma consistencia que as liñas trazadas sobre a superficie da auga. Como ben sabemos aquí, os xogos verbais e a cultura tradicional aliméntanse mutuamente desde o comezo dos tempos. E máis nunha lingua como a chinesa, con abundancia de vocábulos homófonos que só poden ser interpretados polo contexto e que, daquela, xeran constantes dobres sentidos e xogos de palabras. 

E se non, que llo pregunten ao bo de Zhao Yuanren. Pobriño del hoxe en día!

Agasallos para xentiña «nikelada»

Se cadra, comeza a poñerse de moda o obsequio do sacho. En tempos de crise, non é mala cousa! En todo caso, atoparedes agasallos a eito en Nikkis Galicia Style: camisetas, mandís, cuncas, paraugas, calzóns...

Un grupo de deseñadores e ilustradores, entre os que se atopa o noso admirado Luís Davila, participan neste proxecto comercial. Xa trouxemos por aquí outras iniciativas semellantes e todas con ese aquel de orgullo enxebre e moito, moito sentido do humor.

Como podemos ver deseguido, tampouco lles falta arte á hora de xogar coa lingua. Repara nestas estampas de camisetas de Nikkis Galicia Style. Localiza nelas os recursos da homofonía, homonímia, paronimia, e calembur.

Cando hai cu, «haiku»

Ao andel da nosa «bibliografía ludolingüística básica» engádeselle hoxe un novo libro de poemas: Hai cu (2007) d’O Leo, tamén coñecido como Leo Fernández Campos, filólogo e artista punk polifacético (actor, poeta e compoñente d’O Leo i Arremecághona!).

Un libro que, antes de selo, agromou como poemas soltos no seu blog haicu.blogspot.com. O título xa nos dá todas as pistas do contido: 

Por un lado, o xogo homofónico remítenos ao haiku xaponés, poema breve de tres versos (5, 7 e 5 sílabas) que, nun exercicio máximo de síntese, busca captar un instante cotián que nos conmova. Así, O Leo enreda con breves pezas de tres versos ofrecendo a súa particular versión deste xénero oriental.

Por outro lado, o referente do cu e os seus «asociados». Unha temática escatolóxica e sexual tratada con humor e enxeño (nunca tal vira desde o maxistral Gracias y desgracias del ojo del culo de Francisco de Quevedo).

As palabras da contraportada dino todo:

Se a poesía quere intimidade e reflexión, tempo, un dos sitios que mellor lle acaen hoxe é o váter: Hai cu, e polo tanto tamén hai medo. Ser retraído quere tempo. Tempo abondo para facer (de ventre) unha breve e(va)cuación. Tempo que se inviste, por exemplo, en faceren as súas pintadas os vates públicos nos váteres públicos. O váter reduto último do eu, do nós, do noso, do noxo. Un libro de poemas para colgar nun cordel no cravo en que espetamos as follas do xornal para nos limpar; de par da cadea da cisterna do váter. Mentres hai cu, hai esperanza.

E, ademais, esa ansia por enredar coa lingua, por tirarlle, en poucas palabras, todo o seu proveito lúdico (dobres sentidos, frases feitas, parodias poéticas...).

Aí van unhas pingas:

Fraseoloxía
@ que ten cu ten medo
pero @ que só mira para o seu cu
vai de cu e costa arriba

Negra sombra
Saír con roupa interior
sempre fresca da casa
por se te pilla un coche

Díxoo un de Xinzo
Isto non é vida
Isto é
un bidón

E a xeito de despedida, para os que non o coñezades aínda, o vídeo de «Eu nunca serei yo», un dos éxitos musicais do impagable O Leo.

«O poeta comeleóns na cova de pedra»

O que acabamos de escoitar é o poema chinés «O poeta comeleóns na cova de pedra», de Zhao Yuanren, que contén 92 palabras/conceptos que comparten o son «shi», mais pronunciadas con catro tonalidades diferentes (shì shí shī shǐ). Un texto realmente insólito cuxa orixe ben merece unha explicación.

A lingua chinesa é moi homofónica, é dicir, moitas das súas palabras pronúncianse do mesmo xeito. Isto non supón un gran problema na escrita porque as grafías do chinés clásico son de tipo ideográfico e non alfabético.

Durante as primeiras décadas do século XX, entre os lingüistas chineses abriuse un profundo debate sobre a necesidade de converter o chinés escrito nun sistema alfabético, é dicir, sobre a adopción dun alfabeto romanizado. Abroiou entón o problema da homofonía. E aí apareceu Zhao Yuanren, eminente lingüista estadounidense de orixe chinesa, e a súa peza «O poeta comeleóns na cova de pedra». Con ela pretendía evidenciar a imposibilidade desa romanización. Este é o poema coa escrita tradicional, que pode ser lido por calquera coñecedor do chinés tradicional.

E este é o texto romanizado, un trabalinguas de lectura practicamente imposible (á homofonía engádeselle a homografía).

«Shī Shì shí shī shǐ»

Shíshì shīshì Shī Shì, shì shī, shì shí shí shī.

Shì shíshí shì shì shì shī.

Shí shí, shì shí shī shì shì.

Shì shí, shì Shī Shì shì shì.

Shì shì shì shí shī, shì shǐ shì, shǐ shì shí shī shìshì.

Shì shí shì shí shī shī, shì shíshì.

Shíshì shī, Shì shǐ shì shì shíshì.

Shíshì shì, Shì shǐ shì shí shì shí shī.

Shí shí, shǐ shí shì shí shī, shí shí shí shī shī.

Shì shì shì shì.

Unha brincadeira que ademais ten un fondo valor metafórico ao coñecermos o contido do texto. Esta sería a súa tradución aproximada.

Un poeta de nome Shi Shi, que vivía nunha cova de pedra, devecía por comer leóns e dicidiu xantar dez. Cada mañá ás dez adoitaba saír cara ao mercado para buscar os leóns. Chegou o momento en que, de súpeto, dez leóns chegaron ao mercado á vez que Shi Shi. Ao velos, Shi Shi matounos lanzándolles frechas. Colleu os corpos destes dez leóns e levounos á cova de pedra. A gorida estaba húmida e Shi Shi pediulles aos seus serventes que a limpasen. Cando a cova quedou limpa, comezou a comer os dez leóns. Cando terminou, decatouse de que os dez leóns eran en realidade os cadáveres de dez leóns de pedra e intentou explicarse isto.

O inesgotable pozo de sabedoría da Wikipedia conta que Zhao Yuanren utilizou os leóns de pedra como símbolo da tradición fronte á romanización do chinés clásico. Estes impídenlle ao poeta «devorar a linguaxe», que ao ser romanizada perde sentido. Ademais, os dez leóns están representados polas dez liñas do poema.

Que endiañado enxeño ludolingüista o deste Zhao Yuanren!

O humor de Gogue

Se pasades pola Praza de Arriba do Grove, poderedes atopar a escultura dun homiño tomando unha cunca de viño sentado a unha mesa. É Floreano, a creación máis popular do humorista Gogue. Unha pequena homenaxe a este artista gráfico da súa vila natal.

Floreano, coa súa boina ata as cellas, feo coma o demo e amante do tinto de Barrantes, leva case 25 anos a alegrarnos as mañás desde as páxinas do Faro de Vigo. Nun galego popular (cheo de dialectalismos, castelanismos...), este paisano conversa coa súa xente de sempre (a súa muller Moncha, o seu amigo Epifanio ou o cura don Ramón) e dálle o seu toque de retranca e enxeño a todo o que se move: a actualidade sociopolítica, o deporte, as leas entre sexos...

Gogue, pseudónimo de José Ángel Rodríguez López, colabora como humorista gráfico en medios galegos, estatais e internacionais. Ademais é un recoñecido caricaturista e ultimamente tamén lle dá á escultura. Que fenómeno!

Aquí vos deixo cinco pezas do ocorrente Floreano. O seu humor é bastante doado e directo; ademais nestas viñetas emprega tamén recursos ludolingüísticos: paronimia, polisemia, homofonía, vulgarismos (asimilación, disimilación, metátese...)  e calembur. Indica en cal atopas cada un.

A lingua que loce orgullosa no peito

Hai dez anos, aló polo 2002, un grupo de mozos que gustaba de estampar os seus deseños en camisetas creou a empresa Rei Zentolo: as súas primeiras creacións axiña comezaron a ter grande acollida entre o público: unha Rosalía warholiana, uns enxebres Little Green Hot Peppers from Padrón e outras moitas pezas que combinaban forza gráfica, reivindicación da nosa identidade e moito sentido do humor. Hoxe a empresa multiplicou o seu cadro de persoal e exporta camisetas, complementos e todo tipo de agasallos aos Estados Unidos, Noruega, Dubai, o Xapón... Un ilustrativo exemplo de que, sen renunciarmos a ser nós, é posible chegar a todas partes.

Desde entón, outros novos creadores seguiron este exemplo e foron poñendo en marcha proxectos comerciais semellantes: Caramuxo, Lobisome, O-visio, Oplup... E todos eles co mesmo espírito, rompedor nos deseños e retranqueiro nos lemas. 

E o que máis nos interesa aquí en Xogosdelingua, sempre cun gusto común por enredar coa lingua tirándolle todo o seu proveito humorístico. De novo, como xa vimos outras veces, acoden aos recursos da paronimia, da homonimia, da homofonía, do calembur, das frases feitas... Sodes quen de atopalos nas seguintes pezas destes deseñadores?

                       

                            

                       

                    

Solucións aos xeróglifos (25-6-2012): O sogro só (Óso groso) / O noso partido (O nós o partido) / Granate (Gran a te) / Segundo el, é negro (Segundo ele negro).

O humor de Luís Davila [1]

Luís Davila publica as súas viñetas diarias no Faro de Vigo. Este humorista gráfico agasállanos cada mañá cunha ocorrente escena cómica, sempre co protagonismo da xente de a pé da súa terra natal, o Morrazo, e as súas vicisitudes cotiás: a crise económica, o desemprego, o fútbol, a terceira idade, as infraccións de tráfico, as contradicións entre modernidade e tradición... Uns personaxes e unhas situacións nas que todos nos vemos reflectidos. Podemos gozar da recompilación das súas creacións no blog O bichero ou tamén no volume impreso Jalisia Kaníbal.

Como xa vimos na entrada sobre o «Xenial Carrabouxo», un dos recursos máis frecuentes no ámbito do humor gráfico son os xogos de palabras. Os dobres sentidos que estes orixinan sempre dan pé a un sorriso.

En cada unha das catro viñetas anteriores domina un dos seguintes recursos: prefixación, homofonía, polisemia ou paronimia. Poderiades descubrir que recurso corresponde a cada unha?

Con seguridade, se vos mergullades no blog ou no libro citados, gozaredes de momentos de gran diversión e atoparedes algún outro exemplo destes recursos.

Solucións aos xeróglifos (30-3-2012): Doces e té (Doce sete) / Semella barato (Semellaba rato) / De Nigrán a Lugo (Denigran alugo) / As de ouro só (Ás de ouros o)

«Se vou a Bueu...»: todos somos ludolingüistas

                           

Velaquí temos a Luís Tosar nunha vibrante versión do clásico de Andrés Do Barro «Vou a Bueu». E nel, a xeito de retrouso, temos o coñecido trabalinguas das «estrañas esixencias para o transporte marítimo»:

Se vou a Bueu nun bou vou, se non vou nun bou non vou.

Un xenial exemplo dos recursos da paronimia (Bueu - bou / nun - non) e homofonía (bou - vou).

O caso é que, vendo na primeira entrada deste blog nomes como os de Màrius Serra, Douglas Hofstadter ou Umberto Eco, calquera podería pensar que isto da ludolingüística é unha complexa disciplina para eruditos.

Nada máis lonxe da realidade. Esta faceta lúdica da lingua forma parte da sabedoría popular en todas as culturas do mundo. E o galego tamén está inzado de mostras disto: trabalinguas, recitados, acumulativos, cancións, adiviñas... Verdadeiras xoias transmitidas oralmente de xeración en xeración durante séculos. Un valiosísimo legado con mil e unha posibilidades que cómpre preservar e poñer en valor e que constitúe o que podemos chamar a «vertente popular» da ludolingüística.

Afortunadamente, temos ao noso dispor na rede unha magnifica ferramenta que axuda recoller e difundir esta herdanza: 

http://www.orellapendella.org

Tomo dela estas palabras:

Na lingua galega hai infinidade de ditos, recitados, cancións, etc. que acompañaron desde hai séculos as brincadeiras dos/as nenos/as ou as relacións entre os membros maiores da familia e os máis pequenos. Hoxe en día, debido ós cambios producidos nas formas de vida e nas actividades de lecer dos rapaces e rapazas, corremos o perigo de perder esta riqueza definitivamente. Sen rexeitar radicalmente as novas formas de diversión e coñecemento que nos ofrecen as últimas tecnoloxías, consideramos que é posible e, mesmo, moi positivo para as relacións humanas recuperar, coñecer e practicar os xogos verbais dos nosos avós.