Fáltanme letras!

Ás veces, as discusións absurdas poden acabar da forma máis insospeitada. Iso foi o que pasou hai agora dez anos cando dous amigos conversaban sobre a posibilidade de que dentro dun paquete de sopa de letras estivesen todas e cada unha das vogais e das consoantes do abecedario, castelán neste caso. 

Non chegaron a un acordo e mesmo cruzaron unha aposta. Mentres o primeiro deles sostiña que grafías como o «A», o «D» ou o «B» non aparecerían porque eran difíciles de facer, o segundo, Abel, un informático barcelonés que daquela tiña 29 anos, afirmaba que si contiñan o alfabeto completo.

Abel decidiu comprobalo empiricamente. Nun supermecado comprou un paquete de sopa de letras de Pastas Gallo. Xa na súa casa, tomou do paquete unha moreíña de letras e comezou a separar unha por unha en orde alfabética: primero o «A», logo o «B», deseguido o «C»... e así avanzou convencido de atopalas todas. Cando rematou co «Z», decatouse de que dúas letras non apareceran: o «U» e o «W». Recoiro! A buscalas con máis ollo! A pescuda continuou e nada, por moito que buscou, o «U» e o «W» non estaban. Aparentemente o seu amigo gañara a aposta, aínda que errase coas letras ausentes. 

Con todo, Abel, disposto a resolver a incógnita máis alá de toda dúbida, decidiu enviar unha carta ao fabricante das letras para sopa expoñéndolle dous interrogantes: Era casual a falta desas letras no seu paquete ou faltaban en todos? E de ser isto último, por que as ausentes eran xusto esas dúas letras?

Enviou esta carta tamén a diferentes medios de comunicación e mesmo abriu un blog para dar conta do día a día da cuestión. O misterio do alfabeto incompleto tornouse viral: xornais, revistas, programas de radio e de televisión trataban o tema.

Uns días máis tarde, a Directora de Comunicación de Gallo respondíalle a Abel cunha carta chea de retranca. Nela confirmaba que as limitacións técnicas dos moldes eran a causa da ausencia desas dúas letras:

Prezado consumidor,

Aínda que hai unha xustificación técnica para non fabricar o «U» e o «W» (e é que son dúas letras sen puntos de apoio suficientes para asegurar que non se deformen durante a produción), podemos convidalo a visitar as nosas instalacións e comprobar, no lugar, como se fai a pasta e que non agochamos esas letras por ningures.

Lamentamos profundamente que as Úrsulas, Eustaquios, Wenceslaos, Eusebios... teñan dificultades para escribir o seu nome e que vostede perdese a aposta; con todo, suxírolle que todos usen o «M» ao revés como «W». Co «U» só se me ocorre xirar o «C», aínda que a verdade non terá moi boa pinta...

S.E.

Directora de comunicación

Non pode vostede imaxinar a tentación de escribir o parágrafo anterior sen ningún «U».

Pois si, a oportunidade perfecta para un gran texto lipogramático, abofé! Unha trangalleira esta directora de comunicación. 

Mais a cousa non quedou aí. En Gallo puxeron o mestre de moldes a traballar e, en menos de 3 meses!, non só actualizaron o seu alfabeto incluíndo nas súas sopas o «U» e o «W», senón tamén o «Ñ», o «@» e o «Ç», para goce de portugueses e cataláns. E, con seguridade, para asombro do ocioso informático! Ha, ha!

Como o propio Abel recorda no peche do seu blog: «Grazas á miña campaña, agora podemos felicitar en varios idiomas estas festas». Bo Nadal a tod@s! E os mellores desexos para o 2018!

Estraña desaparición en Abecedaria

Cando alguén desaparece de forma misteriosa, nada mellor que recorrer á axuda dun profesional. En Abecedaria, a letra «q» esfumouse, ninguén sabe do seu paradoiro. 

Un par de horas despois de ke o Ka aceptara substituír o Ke, o director decide chamar ao comisario para obter novas frescas sobre o caso da desaparición.
—Non insistas, non che podo avanzar nada. Segredo de sumario, xa sabes o ke kero dicir —contesta o policía.
A resposta é unha evasiva, En realidade, a investigación está en punto morto. Pero isto non llo pode dicir ao director porke se expón ao seguinte titular:

A POLICÍA NON SABE NADA SOBRE A DESAPARICIÓN DO «KE»

Ao pouco, desapareceu a letra «c». Como é posible? Correrán máis letras a mesma sorte? Para resolver tan intrigante misterio, ninguén mellor que o experimentado detective Peirot. 

Así se desenvolve a liña argumental de Desaparizión (2011), asinada por Pereledi, acrónimo de Pere Tobaruela e Ledicia Costas. Este relato, creado a dúas mans, é unha homenaxe constante ás novelas de detectives e, sobre todo, a Georges Perec e a súa obra La disparition (1969): desde o título, ao nome do protagonista Peirot (Perec + Poirot), pasando tamén pola trama lipogramática. 

En fin, unha novela chea de imaxinación, misterio e humor, ideal para a rapazada e para devotos da ludolingüística en xeral. Unha peza que non podía faltar na nosa BLB.

Ludolingüística en «quadrinhos»

Antonio Eder, ilustrador e humorista gráfico brasileiro, é autor d’O breve verbo, un dos meus blogs ludolingüísticos de cabeceira. Mágoa que nos últimos anos non estea moi activo.

Entre as xoias que se poden atopar nel están as tiras gráficas que encabezan a entrada, deseñadas polo propio Eder. Lipogramas, palíndromos, esopías e outros xogos de palabras explicados de forma visual, amena e sinxela.  Nas súas palabras:

Há um tempo atrás desenhei mais de 90 páginas de HQ sobre jogos verbais. Não saiu por editora alguma, ta lá na gaveta. Formatei o projeto e começo de um formato mais «light». [...] O BREVE VERBO em tiras tem a pretenção de ser aquilo que é: um punhado de curiosidades sobre a PALAVRA, essa unidade mágica que possibilita infinitas interpretações. 

O certo é que esas 90 páxinas de «Historias en Quadrinhos» que non daban atopado editora, por sorte, acabaron vendo a luz en papel: O breve verbo (2012). Unha pequena marabilla bibliográfica que combina dúas das miñas paixóns: os xogos verbais e o humor gráfico. Quen tivera a arte de Antonio Eder!

Atropónimos que dan moito xogo

Velaquí un título máis para a nosa «bibliografía ludolingüística básica»: Enredando nos antropónimos (2012), da filóloga Xulia Marqués Valea. Este volume, editado magnificamente por Galebook, pretende achegarlle ao alumnado de Educación Primaria, de xeito lúdico, o mundo dos nosos nomes propios, apelidos, hipocorísticos e alcumes.

O libro inclúe 13 fichas con actividades para desenvolver nas aulas, ademais dun CD cunha sección dedicada aos apelidos galegos e cun compendio de material didáctico en formato dixital. 

Xeróglifos, trabalinguas, acrósticos, lipogramas e moitos outros recursos ludolingüísticos son a base de boa parte das propostas didácticas. E outras teñen como punto de partida unha coidada selección de textos literarios de autores como Xoán Babarro, Ana María Fernández, Paula Carballeira, Xelís de Toro, Lewis Carroll ou Gianni Rodari.

O poeta Sorellini, que se chama de primeiro nome Alberto e de segundo Alberto, é o xefe dunha banda de poetas que escriben letras para cancións e de músicos que escriben cancións para letras. Tamén coñecido por «o Poeta Chorón»...

Gianni Rodari, Contos á máquina 

Unha proposta ben fermosa que se ve complementada con outra ferramenta da mesma autora: Antroponimizando. Proposta dixital educativa para traballar cos nomes e apelidos. 

Rap lipogramático

Andrew Huang é un músico estadounidense que se deu a coñecer a través dunha canle de seu en Youtube: Song Challenge. Nela presentaba diferentes traballos baseados na busca constante da experimentación e da creatividade: desde pezas coa única base sonora dos botes dun balón de basket a outras interpretadas en cinco idiomas distintos.

O enredo musical de Huang que máis me encheu o ollo foi este rap lipogramático. Un brillante exercicio de estilo no que prescinde por completo da vogal «e», na mellor tradicion ludolingüística de Laso de Hermione, Franz Rittler, Ernest Vincent Wright ou Georges Perec. Aquí podes atopar a súa letra completa.

Unha proba máis de que, ás veces, as limitacións e restricións poden ser un grande estímulo para a imaxinación.

Lipogramas: estrañas desaparicións

En 1969 o xenial escritor francés Georges Perec escribiu a novela La Disparition, unha obra atípica que serviu de inspiración a moitos autores posteriores. Un dos enfeitizados por Perec foi o divulgador vasco Mikel Agirregabiria que, seguindo o modelo de La Disparition, creou o relato «Descubre un secuestro sorprendente». En Sherezade. Novos relatos de pensamento creativo, permitinme facer unha adaptación ao galego deste enigmático texto. Titúlase «Un roubo sorprendente»:

Neste requintado texto do profesor e escritor Mikel Agirregabiria dáse conta dun estraño roubo:
«Foi un roubo sorprendente. Nun comezo, ninguén soubo percibir que o insólito e único tesouro, o precioso recurso insubstituíble, fose removido. O suceso continuou oculto, escondido e recóndito.
Porén, un sutil detective (posiblemente vostede, meu querido lector) pode comprender o sucedido. Ou pode que lle custe un bo período de tempo descubrir neste documento o mesmo embuste, que foi sedución e secuestro.
En 1969, o escritor Georges Perec publicou un folletín (de título “Eclipse”) no que suxire o descubrimento dun homólogo procedemento de furto. Só no último episodio se descobre o que se desdebuxou desde o primeiro inicio e que persistiu como o fío condutor de todo o conto de ficción, que non se describe senón concluíndo os últimos conceptos do libro, escrito cun perfecto discurso que se estende en todo momento deste monumento retórico e poético.
E se con todo isto escrito e sendo moi curioso non o pode responder, debe concluírse que, ou vostede é cego que non ve o que ten en fronte, ou o seu entendemento non excede en erudición e coñecemento, porque pode prescindir tristemente deste símbolo superior».
Despois de ler isto, poderías ti descubrir cal é o elemento roubado?

Supoño que, se prestades un chisco de atención, non tardaredes en descubrir que o elemento desaparecido é a letra «a». O relato é, sen máis, un lipograma (do grego lipo- ‘carecer de’, ‘estar falto de’ + -grama ‘letra’), un artificio ludolingüístico que consiste en omitir unha letra do alfabeto na escrita dun poema, dun conto, dunha novela ou de calquera outra obra literaria.

A tradición lipogramática remóntase á Grecia clásica. No século VI a. C. Laso de Hermione suprimiu a letra sigma na súa «Oda aos centauros» e nun «Himno a Démeter». Néstor de Laranda, no século III d. C, reescribiu a Iliada eliminando a alfa do primeiro canto, a beta do segundo... e así ata acabar coas vinte e catro letras do alfabeto grego e os correspondentes cantos da epopea homérica.

En 1641 o español Alonso de Alcalá y Herrera publicou Varios efectos de amor, composta de cinco novelas curtas en cada unha das cales se prescinde dunha das cinco vogais.

O alemán Franz Rittler, na novela Die Zwillinge, de 1813, conseguiu a proeza de evitar a letra «r», a consoante mais común na lingua alemá.

En 1939, o estadounidense Ernest Vincent Wright estreouse como escritor coa novela Gadsby, que contén aproximadamente 50.000 palabras, mais en ninguna aparece a letra «e». A lenda conta que o autor mesmo chegou a atar a tecla desa letra na súa máquina de escribir.

Mais foron os membros do grupo Oulipo os que nos anos 60 do século pasado tiraron máis partido desta arrevesada técnica. Raymond Queneau incluíu algúns lipogramas no seu xa clásico Exercicios de estilo. E, sobre todo, Georges Perec, co que comezamos este post, que escribiu La Disparition sen empregar un só «e», a letra máis frecuente do francés.

Quen se atreve a crear un texto breve (poema, relato...) coa técnica do lipograma? Escollede a letra que vos pete.

Solucións aos xeróglifos (22-9-2012): Para vós (Par avós) / De Zas a Teo (Dez ás ateo) / Un soamente (Un só a mente) / En Etiopía (Ene tío pía).

«No comezo foi o xogo de palabras»

Había tempo que me andaba pola cabeza a idea de crear este blog. E como presentar o seu contido? O caso é que non daba atopado o xeito. Finalmente, caeu nas miñas mans unha recensión sobre a obra Verbalia.com (Jugar, leer, tal vez escribir), de Màrius Serra, o «gurú» catalán da ludolingüística. Nela atopei o seguinte fragmento:

Màrius Serra subiu ao escenario do Teatro Piccolo de Milán para dar a súa charla. Antes del falara Douglas Hofstadter, premio Pulitzer de ensaio, e despois ía intervir Umberto Eco. O conferenciante, un home moreno e baixiño, mirou para o público con expresión sorrinte. Na escuridade agardaba un público expectante. Non había un asento baleiro: venderan todas as localidades. Cun brillo brincadeiro detrás dos lentes, Màrius foi presentado. Podería dicir que naceu en Barcelona en 1963, pero dixo que el era de «Verbalia», un país fundado a finais do 2000 e habitado por «seres» verbívoros que se alimentan principalmente de verbos e termos relacionados. De súpeto, deixou o seu discurso e, con xestos de esgotamento, queixouse da calor. Tirou a chaqueta e continuou a desabotoar súa camisa. Comezaron a escoitarse murmurios, algúns rían. Màrius ergueu a cabeza e, cun sorriso amplo, luciu unha camiseta interior cun letreiro de velcro onde se lía VERB. Como un prestidixitador, extraeu un grande E do peto e, separando e pegando as outras letras, formou sobre o seu peito a palabra BREVE. Houbo un estoupido de aplausos. Aquel acto era unha homenaxe múltiple: a Gracián, o autor de «O bo, se breve, dúas veces bo» e a Perec, autor de La disparition. Foi tamén un xesto de complicidade co público: «croupiers» de palabras, campións do idioma, magos do entretemento verbal... Todos, ao cabo, ludolingüistas. Xogadores. Apóstolos daquela sentenza do irlandés Samuel Beckett, na súa novela Murphy: «In the beginning was the pun». No comezo non foi o verbo, senón o xogo de palabras. 

Nuria Barrios, «El país de los verbívoros» en Letras libres (outubro, 2002) 

E aí «vin a luz», tomaría prestadas a anécdota de Màrius Serra e a ocorrente paráfrase bíblica de Samuel Beckett para comezar a andaina deste blog. Un espazo virtual aberto que pretende contribuír, modestamente, á divulgación do fascinante e poliédrico mundo da ludolingüística (xogos de palabras, enigmística, pasatempos, literatura, humorismo, didáctica da lingua...). 

Ah! E a xeito de brincadeira, despídome por hoxe con outra xenial contribución (intraducible) aos xogos de palabras doutro autor de fala inglesa:

«Immanuel doesn't pun, he Kant», Oscar Wilde