Chegan días de ceas e festexos. Reunións que case sempre rematan co persoal a cantar, con maior ou menor influencia do alcohol, o repertorio da nosa mellor tradición popular: «O rodaballo», «Teño un amor en Rianxo», «A Carolina», «Apaga o candil», «O andar miudiño», «O sancristán de Coímbra», «A Rianxeira», «Catro vellos mariñeiros» e tantas outras.
Luís Torres Vázquez, no seu Repertorio tabernario, sostén, con fundamento, que estas cancións son unha valiosa mostra de «tradición, alegría, riqueza cultural, proxección da nosa lingua, identidade e cohesión social». Aquí vos queda o PDF, ideal para ter recollidos todos estes textos.
E aproveitando o xenial invento de Daisuke Inoue, deseguido deixo tamén unhas cantas pezas en karaoke da canle de Youtube Galicia Pro. A ferramenta perfecta para poñernos a cantar sen medo a esquecer a letra. Adiante!
Érase unha vez un grupo de meigas que se xuntaron para facer do seu mundo un lugar mellor. Cos seus coñecementos de maxia, de herbas e de cantigas ancestrais comezaron a xuntar ingredientes nun pote para ver que pasaba. E o que pasou foi que lograron crear un mundo especial no que a lúa, as estrelas e os planetas se aliñaron de maneira marabillosa.
Así comeza a presentación de «A noite do meigallo», un xogo de mesa en galego que non debería faltar en escolas e fogares con pequenos.
Cun funcionamento semellante ao do xogo da oca, os participantes avanzan os seus peóns ao longo do percorrido en función das tiradas dun dado.
Mais o obxectivo non é chegar antes á meta, senón ir resolvendo oralmente as adiviñas que che presentan os compañeiros segundo vaias caendo en diferentes recadros. Por exemplo:
Adiviña isto que aquí se presenta que cousa cousiña será que non se pode tocar coa man esquerda?
Cucurico non ten ollos,
cu nin bico,
pero os fillos de cucurico
teñen ollos, cu e bico.
Cada vez que solucionas tres, xuntas un ingrediente para unha apócema máxica: unha á de morcego, un botón de mandilón, un cogumelo do país dos trasnos, a mazá de Brancaneves... E con tres ingredientes distintos xa podes preparar a túa apócema cun conxuro rimado.
Un xogo ideal para potenciar a comunicación oral, a comprensión lectora e a capacidade de razoamento e reflexión. E, sobre todo, para pasar unha horiña ben divertida a base de adiviñas e conxuros. Parabéns a xente de Brazolinda!
Por certo, se queredes atopar máis recursos lúdicos en galego ideados para os nosos cativos, non perdades Fabaloba, valiosísima web dedicada ao tema.
Se da nenez hai un recitado que me quedou gravado de forma indeleble, ese foi «Este queixo, queixolán», cos seus acenos incluídos.
Este queixo, queixolán.
Esta boca pide pan.
Este naris, narisete.
Este ollo, pispirete.
Este outro é seu irmán.
Tira polo peluxán.
Así é a versión que aprendín. Outras moitas do mesmo recitado podédelas atopar en orellapendella. Diferente tamén é a que vemos encabezando a entrada. Trátase da Banda dos Cueiros, en Gondomar, nunha iniciativa da asociación Espazo Lectura, proxecto asociativo para o fomento e a animación á lectura en lingua galega.
Lembrei esta peza popular ao ver, en cartaxeométrica, o vídeo no que o polbo Po e unha chea de pequenos nos axudan a aprender, xogando, as partes do corpo. Outro marabilloso proxecto normalizador da xente de Apego (de novo por aquí).
Teño un piollo e próeme..., o bandullo!
Teño un piollo e próeme..., o cu!
Teño un piollo e próeme..., o xeonllo!
Dúas fantásticas formas para traballarmos o campo semántico do corpo humano.
Xogo e aprendizaxe da man! Sempre dá gusto axudar a divulgar proxectos tan necesarios e atraentes!
Achégase a febre consumista do Nadal. Ollo! A tomalo con calma! Non nos deixemos levar por antollos propios e alleos. Como o do palíndromo ilustrado de hoxe.
E como obsequio ludolingüístico, moito máis acaído, dúas adiviñas tiradas da nosa Biblia das adiviñas: ¿Que cousa é cousa...?, de Paco Martín.
No seu capítulo final, o volume recolle unha manda destes xogos de enxeño que amigos de aquí e acolá crearon para a ocasión. Nas palabras do propio Paco Martín:
Oitenta e catro autores galegos ofrecen eiquí 206 adiviñas orixinais que, estamos certos, pasarán a formar parte da cultura popular o que nos ha satisfacer a todos.
Neste caso, seleccionei dous doados enigmas relacionados co tempo no que andamos. Seguro que os dades resolto.
A todo lle pon coroa,
alisa montes e chaos.
Ás veces voa,
ás veces queda, inerte.
Auguiña pra ter nas maos,
auguiña que non se verte. Uxío Novoneyra
Porque teño cereixas bonitiñas
que no monte me comen as pitas
no Nadal me queren coller para adorniños me poñer
e foden as maus coas agullas das miñas follas verdeoscuras. Ramón Reimunde
Tradución: A Papá Noel: león a papá. For Santa: a lion for dad.
Os refráns son un dos mellores espellos do modo de ser e de pensar dun pobo, con todas as súas virtudes e os seus defectos. A Churrusqueira peneira entre ese mar de ditos populares para nos ofrecer, baixo a etiqueta «refráns», unha coidada escolma. Ás veces estes refráns veñen acompañados dunha breve explicación; con todo, as imaxes que os ilustran xa dan unha idea ben clariña do seu significado. Gran traballo! Un recurso ideal para divulgar estas mostras da nosa sabedoría popular.
E para quen queira ter un refrán sempre á man, lembrade que desde hai uns anos dispoñemos da aplicación móbil Refraneiro Galego, para iOS e Android. Máis de 10.000 ditos populares de noso
para consultardes en calquera momento en modo offline, sen necesidade de
estar conectado a internet. Un verdadeiro tesouro!
Despois de bastante tempo, de novo unha canción-karaoke. Desta volta, «Os números» do libro-disco-DVD Xiqui, xoque, fiú, fiú! (2014) de María Fumaça. Despois daquel primeiro traballo do «tren máis festeiro que houbo e que nunca haberá», chegou hai un par de anos esta segunda entrega musical, mestura creacións novas e tradicionais. Un proxecto solidario co mesmo grupo de colaboradores: Uxía Senlle, Sérgio Tannus, Magín Blanco, Carlos Blanco...
«Son unha cando estou soa. Somos dous se ti estás comigo...» Así é esta deliciosa canción que fai máis doada e divertida a aprendizaxe dos números do 1 ao 10 para os máis pequenos. Igualiño que estoutras cantarelas infantís, que podemos atopar nese cofre cheo de tesouros que é Orella pendella.
Eu tiña dez canciños. Un non come nin bebe, non me quedan máis que nove. Dos nove que me quedaban, un comeu un biscoito, non me quedan máis que oito. Dos oito que me quedaban un comeu un molete, non me quedan máis que sete. Dos sete que me quedaban un levouno el rei, non me quedan máis que seis. Dos seis que me quedaban, un matouse dun brinco, non me quedan máis que cinco. Dos cinco que me quedaban un matouse dun salto, non me quedan máis que catro. Dos catro que me quedaban un tragou un bisté, non me quedan máis que tres. Dos tres que me quedaban un morreu do sol, non me quedan máis que dous. Dos dous que me quedaban, un morreu dun susto, non me queda máis que un. Este can que me quedaba matoumo un becerro, non me queda ningún “perro”.
Unha e unha, dúas; quero filloas das túas. Dúas e dúas, catro; ben postiñas no prato. Catro e catro, oito; dáme tamén biscoito. Oito e oito, dezaseis; trinta e dous pasteis. Ponos nuha bandexa e que ninguén os vexa.
ás dúas, sae o Sol, ás tres, ti ben o ves, ás catro, non sei canto, ás cinco, de viño branco faise tinto, ás seis, cantan os reis, ás sete, tira Pepe e de sete para riba, tira Pepe tira, ás oito, de pan de trigo faise biscoito, ás nove, non casa a muller sen o home, ás dez, non vai a cabra para o monte sen pés, ás once, pasa o río por debaixo da ponte, ás doce, non hai porco que non foce, ás trece non hai crego que non rece, ás catorce, ti retorce.
Hoxe, con vós, un enigma que, con distintos nomes, forma parte da tradición folclórica de distintas culturas e que no seu día xa publiquei en Sermos Galiza. Un deses contos cuxo protagonista, a través do enxeño, resolve felizmente unha situación difícil. Animádesvos a resolvelo?
O rei de Persia e a labrega
Un rei da antiga Persia saíu de caza unha mañá e atopouse cunha campesiña que estaba a arar.
—Canto gañas ao día? —preguntoulle.
—Tres dáricos, señor —repondeu a labrega—. O primeiro cómoo, o segundo póñoo ao xuro e o terceiro devólvoo.
O monarca non entendeu aquilo e pediulle á muller que lle aclarase as súas palabras. Só entón soubo a que se refería: coa primeira moeda comía ela; coa segunda dáballes de comer aos seus fillos, que a alimentarían tamén a ela no futuro, que é como poñer a moeda a rédito; e coa terceira mantiña o seu pai e así devolvíalle o que este fixera por ela.
—Moi ben explicado —repuxo o rei—. E agora prométeme que non lle contarás isto a ninguén ata veres a miña cara de novo cen veces.
A muller prometeullo solemnemente e o monarca, satisfeito, regresou ao seu palacio.
O rei, sentado á mesa cos seus ministros, propúxolles esta adiviña:
—Unha labrega gaña tres dáricos ao día. Come o primero, pon a xuro o segundo e devolve o terceiro. Cal é a solución?
Ninguén daba coa resposta. O primeiro ministro montou a cabalo, percorreu os campos e foi dar coa labrega que o rei atopara. Rogoulle que lle explicase a adiviña, se a coñecía.
—Así é, señor, mais non podo revelar a resposta xa que lle prometín ao rei non facelo ata ver polo menos cen veces a súa cara.
Con todo, o primeiro ministro deu coa forma de que a muller lle indicase a solución sen incumprir a súa palabra. De feito, regresou ao palacio e deulle ao rei a resposta exacta á adiviña.
Como o conseguiu?
Solución ao enigma «Que palabra é?» (28-1-2016): Ao engadir a comiñas que faltan descubrimos que non é unha única palabra, senón varias: esta (4 letras), ten (3 letras), decote (6 letras), raramente (9 letras) e endexamais (10 letras)
Aquí temos a Luís Prego, músico, investigador e membro do grupo folk Ardentía, a interpretar unha marabillosa canción, con coreografía manual incluída, coa que practicarmos os nomes dos dedos (vía Enredamos). Foi nun obradoiro do proxecto Apego, deseñado para fomentar e mellorar a transmisión do galego como lingua inicial.
Esta é a letra completa da peza, que tamén podedes atopar, xunto con outros recursos, no novo portal da Secretaría Xeral de Política Lingüística.
Pequeniño, pequeniño Onde estás? Aquí estou. Gusto en saudarte, gusto en saudarte. Xa me vou, xa me vou.
Medianiño, medianiño Onde estás? Aquí estou. Gusto en saudarte, gusto en saudarte. Xa me vou, xa me vou.
Pai de todos, pai de todos Onde estás? Aquí estou. Gusto en saudarte, gusto en saudarte. Xa me vou, xa me vou.
Furabolos, furabolos Onde estás? Aquí estou. Gusto en saudarte, gusto en saudarte. Xa me vou, xa me vou.
Matapiollos, matapiollos Onde estás? Aquí estou. Gusto en saudarte, gusto en saudarte. Xa me vou, xa me vou.
Man dereita, man esquerda Onde estás? Aquí estou. Gusto en saudarte, gusto en saudarte. Xa me vou, xa me vou.
Unha demostración, para pasmo da prexuízosa xente de Jungle Word, de que é posible cantar en galego cos nosos máis pequenos sen que lles dea unha apoplexía.
O certo é que o ocorrido con Belén Tajes non colle por sorpresa a ninguén que coñeza minimamente a situación da nosa lingua nas grandes áreas urbanas. O galego, máis unha vez (1, 2, 3, 4, 5...), sometido aos peores prexuízos da lei da xungla, a lei do máis forte (ou do máis ignorante). Realmente desolador! Por iso, grazas mil a Belén Tajes, a Luís Prego e a iniciativas como Apego.
Poucos recordos da miña nenez gardo tan vivos como aquel día triste en que descubrín as rúas de Portonovo pavimentadas de cemento gris. Como por arte de maxia, unha mañá, ao saír da casa, todo apareceu anegado por aquela superficie estraña, fría, dura, hostil. Para toda a rapazada nada volvería ser igual. Onde iamos xogar ao cravo? Ou ao gua? Ou a tantos outros xogos que precisaban da terra amable, agora cuberta para sempre? Nin sequera os anárquicos partidos de fútbol volverían ser os mesmos: acabouse o de deixarse caer ou escorregar, se non queriamos deixar no chan o pelello ou algo máis. As cousas do progreso...
Todo isto agromou na miña memoria a través dunhas palabras máxicas que non escoitaba desde aquela: «Tris, tras, cabaleiro, fóra estás». De paseo por Enredamos, un dos meus blogs de cabeceira, dei cun grupo de nenos a cantar este recitado para botar as sortes. E, de súpeto, vinme transportado a aqueles primeiros anos 70 do século pasado. Amigos de Enredamos, parabéns polo voso labor de recuperación e posta en valor deste patrimonio. E grazas mil por esa viaxe no tempo!
Despois dun meseciño de descanso, aquí andamos de novo. A cabeciña non para e en Xogosdelingua intentarei seguir dándolle saída a todo o que bule nela.
Onte, día 2 de setembro, fixo dous anos do falecemento de Fito Dominguez, a inconfundible voz d’A Roda. Aproveito o cabodano para render unha pequena homenaxe a estes heroes da nosa música popular. E nada mellor para iso que a portada do seu décimo quinto traballo, A Roda alalá adora (2005). Un deseño especular ben fermoso coa rúbrica dese xenial título palindrómico.
E, a xeito de despedida, o «Alalá do mariñeiro», o primeiro tema deste CD. Viva o alalá! Viva o gusto polos palíndromos!
Capullo sobre capullo, capullo do mesmo pano, senón cho digo eu, non acertas neste ano.
E unha chea delas da colleita dos nenos e nenas do CEP de Campolongo (Pontevedra). E coas súas correspondentes ilustracións.
Así é o magnífico traballo «Biblioenredos: adiviñas sobre alimentos», publicado no blogEnredamos deste centro de Pontevedra: unha nova iniciativa que achega os xogos de lingua da nosa tradición oral aos máis pequenos.
Vía Carta xeométrica, unha vez máis, coñecín esta proposta educativa e lúdica elaborada desde o CEP Sequelo, de Marín. Trátase do Proxecto adiviña, unha chea de adiviñas populares da man dos nenos e nenas de 4º de EP. Acepta o reto e intenta resolvelas!
Aló atrás xa vimos como neste mesmo centro traballaban con outro xénero da nosa ludolingüística tradicional: os trabalinguas.
Como complemento, un libro coas adiviñas escritas e ilustradas polo propio alumnado. E coas respectivas solucións. Fantástico!
Xa tocaba engadir máis doas ao noso karaoke. E desta vez comezamos cunha peza ben acaída para o mes das flores: «Alecrín dourado». Esta xoia da nosa tradición, con versións tan fermosas como a de Uxía Senlle, tamén se estendeu, polo que se ve, máis alá do Atlántico.
O vídeo tomámolo da Galinha pintadinha, un proxecto musical para o público infantil creado polos publicistas brasileiros Juliano Prado e Marcos Luporini. Paga a pena deixarse caer pola súa web e gozar doutras xeniais animacións como «O elefante» ou «Dona aranha», ideais para os máis pequenos.
A xeito de despedida outro dos seus clásicos: «O sapo não lava o pé», co engado do xogo monovocálico. Veña, a cantar!
Arriba tedes o documental piloto (en dúas partes) do que despois sería a longametraxe Bertsolari (2011), dirixida por Asier Altuna. Cando o vin, non puiden deixar de sentir unha mestura de emoción e de envexa sa. Catorce mil persoas, nun silencio respectuoso e admirado, contemplando unha competición de bertsolaris, orgullosos do propio. Xente de toda condición: homes e mulleres, anciáns e rapaces, aldeáns e urbanitas... a gozar desta sublime arte ludolingüística. Unha multitude que, como di John Miles Folley, o experto estadounidense en tradición oral, «sentía que debía estar alí»: o bertsolarismo como marca de identidade, como instrumento de unión do grupo.
E así vai o documental esfollando esta irmá vasca da nosa regueifa: a súa relación con outras manifestacións de arte improvisada (poetry slam, jazz..), o exercicio de axilidade mental que supón, o caracter amigable da competición...
Unha peza fantástica na que ben podedes inverter un minutos. Paga a pena!
O dúo Migallas sacou novo libro-disco, «Pan de millo», e as súas cancións xa se espallan coma virus musical entre os máis pequenos. Desta vez temos os cativos do CEP Celso Emilio Ferreiro de Vigo a cantar a fermosa «Que cousa, cousiña é?» no seu Festival da Tradición Oral.
Que cousa, cousiña é?
Que cousa, cousiña é?
Atende ao que eu che digo
se ti o queres queres saber.
Na canción, por catro veces este refrán introduce unha adiviña popular. Un enredo verbal e de enxeño que converte a peza nun divertido xogo. Outra xoia máis deste incansable dúo que enche de alegría e creatividade o universo musical dos nosos pequenos. Parabéns!
Solución ao encrucillado 1 (26-1-2014): Hortizontais: 1.- U. Verticais: 1.- U. Solución ao encrucillado 2 (26-1-2014): Hortizontais: 1.- S. Verticais: 1.- S.
Orellapendella acaba de facer cinco anos. Un lustro xa deste verdadeiro tesouro virtual que tanto leva feito por recoller e difundir a nosa literatura infantil de tradición oral. Xogos, trabalinguas, acumulativos, recitados, cancións e moitas outras mostras de enorme valor lúdico e didáctico, que ademais van ampliandose con achegas dos seus seguidores.
Aló polo outono do 2008, Carlos Yus (responsable de contidos) e Kiko Fernández (responsable técnico) decidiron poñer en marcha este proxecto. Axudaban así a encher un triste baleiro neste tipo de recursos.
Por sorte, a semente botou raices, medrou e hoxe orellapendella florece como unha ferramenta imprescindible para estudantes, profesores e pais.
Aquí deixo un vídeo que demostra ás claras o seu éxito. Grazas aos amigos de galegoenlondres, podemos ver un grupo de alumnos e alumnas de Educación Primaria do IE Cañada Blanch de Londres amosando os seus avances en galego con distintas formas de botar as sortes. Todas elas tomadas de... Orellapendella.
Cando aínda non se estilaba iso dos test de intelixencia, a habilidade para propoñer e resolver adiviñas era considerada unha das maiores probas de sabedoría. Durante séculos, estes xogos enigmísticos foron transmitidos, de xeración en xeración, de forma oral: aprendíanse de llos escoitar a outro e de cavilar sobre eles para lles dar resposta.
Por sorte para todos nós, dispoñemos dunha xoia que recolle o valioso corpus das nosas adiviñas populares: ¿Qué cousa é cousa...? Libro das adiviñas (1985), de Paco Martín: a «biblia» da adiviña galega. Un traballo de paciente recompilación que contén máis de 1100
adiviñas populares, ordenadas tematicamente e con cadansúa
solución. Peza imprescindible para a nosa «bibliografía ludolingüística básica».
A adiviña é un xogo verbal en por si: unha pregunta, normalmente en verso, que busca espertar o enxeño do interlocutor para dar coa solución. Mais tamén hai un grupo delas xiran arredor da propia lingua, en calquera das súas facetas. Son as «adiviñas ludolingüísticas».
Aquí vos deixo algunhas, tomadas do libro de Paco Martín:
Eu subín a unha pereira, que tiña peras; nin comín peras, nin baixei peras, nin deixei peras.
Que cousa, cousiña é, que se ve nun minuto, nunha semana e nun mes, e nun ano non se ve?
Zoca e media en cada pé, cantas zocas veñen ser?
Que! Dades coa solución?
E para seguirdes co xogo, aquí deixo unha ligazón da web da AS-PG con máis adiviñas para resolver en liña. Ah, e con pistas!
Lembrades aquel fantástico xogo do Escatumbararibé? Un xogo con canción (ou unha canción con xogo) a medio camiño entre o trabalinguas e os malabares.
Moitos dos nosos recitados e cancións tradicionais, como sabemos ben por orellapendella.org, tamén toman forma de xogos infantís. Pezas populares que de sempre serviron como recurso para a integración e cohesión no grupo e que, ademais, son parte substancial do noso acervo cultural.
Para comprobardes que moitos destes xogos de noso non desmerecen daquela marabilla brasileira, aquí deixo dúas probas: «Pato Donald foi a feira» e «Na rúa 44». Dei con elas no magnífico blogEnredamos do CEIP Campolongo (Pontevedra), que ofrece unha ampla compilación de xogos populares.
Dous vídeos que amosan ás claras o proveito didáctico destes enredos: favorecen a memoria, a atención, o sentido do ritmo, a coordinación de movementos...
Que? Animádesvos a xogar e a cantar?
Solución aos rebus (7-7-2013): Máis vale tarde que nunca [mais V, a le, T arde, que num ka]. O mundo é uma escada, uns sobem e outros descem [o, mundo, e, uma escada, uns sobem e outros descem]
«Cando os americanos chegaron ao rap, aquí xa había retranca, picardía, enxeño», ten declarado Pinto d'Herbón nunha defensa orgullosa das nosas regueifas tradicionais. Rap e regueifa, dous estilos separados por tanto tempo e tanto espazo: tradición e modernidade, mundo rural e mundo urbano, galego e inglés. Con todo, estilos tamén tan próximos: dúas formas de versificación improvisada cheas de espírito lúdico e irreverente.
Para rapeiros e regueifeiros que ensaian as súas primeiras rimas improvisadas, aquí deixo, de novo, un rimador automático que pode ser de moita axuda. E para cantalas, se cadra, tamén pode axudar esta base musical e rítmica.
E no Día do Libro, unha recomendación da nosa «bibliografía ludolingüística básica»: Trabalinguas (2008), unha coidada escolma de trabalinguas tradicionais feita por Begoña Varela Vázquez e dirixida aos lectores máis novos.
Entre marfagafos, garzagrifas, cecigaciñas, pegos revirigordos,ovellas arrepempenicadas e demais fauna de pronuncia case imposible, xorden unha chea de enunciados dispostos a enribirichar ata o límite a nosa lingua. Así o comprobamos, por exemplo, con este prodixio do sesquipedalismo popular galego: entarabintintingoletadas (24 letras).
Aí vos vai, por se aceptades o desafío, un dos trabalinguas do libro, co seu correspondente audio da imprescindible orellapendella.org.
Unha pega merga, reborderga, gorda, rebirigorda, cotobelada e xorda
cría pegos mergos, rebordergos,
gordos, rebirigordos, cotobelados e xordos. Se non criase pegos mergos, rebordergos,
gordos, rebirigordos, cotobelados e xordos
non sería unha pega merga, reborderga,
gorda, rebirigorda, cotobelada e xorda.
As fermosas imaxes que serven de fondo a cada texto son de Manuel Uhía, paisano meu de Portonovo e un dos nosos ilustradores máis recoñecidos, dentro e fóra de Galicia.
Un libro co mellor espírito lúdico da nosa tradición oral. Unha obra, en suma, para ler, vocalizar, equivocarnos, rir e gozar.
Solucións á análise dos chistes de Luís Davila (20-4-2013): Calembur (zen tola - centola) / Paronimia (aleghría - alergia) / Polisemia (cabeza ‘de allo’ - cabeza ‘do corpo’) / Homonimia (NASA ‘axencia aeroespacial’ - nasa ‘aparello de pesca’)
