Mamihlapinatapai

De paseo pola rede enganchei nunha silveira, e alí quedei, entretido durante un bo anaco. Foi ao dar coa palabra mamihlapinatapai da lingua yámana ou yagán, propia dos indíxenas homónimos da Terra do Fogo, no extremo austral de Chile e da Arxentina.

Descubrín casualmente que, segundo o Libro Guiness, esta é considerada a palabra máis sucinta do mundo, é dicir, a voz única e independente que expresa o concepto máis amplo e complexo.

O seu significado seica é: ‘unha mirada entre dúas persoas, cada unha das cales espera que a outra comece unha acción que ambas as dúas desexan pero que ningunha se anima a iniciar ou suxerir’.

A Wikipedia explica así a súa estrutura morfolóxica:

prefixo ma(m)- de tipo reflexivo pasivo + raíz ihlapi, que significa ‘estar confundido sobre o que facer despois’ + sufixo condicionante -n e sufixo -at(a), que implica ‘logro’ + sufixo -apai, que ao coincidir con ma(m)- adquire un significado de reciprocidade

Esta é a maxia das linguas polisintéticas, que, a base de agregar morfemas nun só termo, poden expresar ideas dunha sutileza abraiante como a anterior. Ideas que todos somos quen de identificar pero que desde o galego só poderiamos expresar con toda unha oración, case cun relato breve.

A mágoa é que xa só unha persoa no mundo pode expresarse en yámana ou yagán. Cristina Calderón, nada en 1928, é a derradeira falante deste idioma. Para desgraza de todos, a súa lingua e a visión particular do mundo que nela reside tamén desaparecerá con Cristina. Outro tesouro perdido! Seremos quen de vernos nese espello?!

Stop? Pots!

Hoxe é 1 de outubro. Bo día para reparar en que un palíndromo, mesmo bilingüe, pode darnos unha lección de vida, como ben viu o Leo Arremecághona. Sinal en vermello en inglés: Stop (Alto!). Sinal en verde en catalán: Pots (Podes!)

E como os palíndromos (e as palabras) sonche como as cereixas, que uns noutros se enguedellan, aquí vai unha serie de anuncios de lema reversible. Os primeiros, os orixinais (2-1-2009), de Fiat, creados pola axencia Leo Burnett de Sao Paulo (Brazil). 

(A cera causa a súa calvicie)

(Asasinato por un tarro de ron vermello)

Os seguintes, «menos orixinais» (26-1-2009), de Mercedes, obra de Jung von Matt/Limmat, de Zurich (Suíza).

(As potas nunca paran)

(Non entrarei en pánico nun pozo)

(Era iso que vin un coche ou un gato?)

(Anuncios en ningunha parada)

(Ah! Un maia nunha Yamaha!)

A idea en todos eles, vender as excelencias dos sensores de aparcamento e das cámaras traseiras: como nos palíndromos, igual de ben para adiante ou para atrás. Que bo!

«Amar pelos dois»

Hai unha semana, «Amar pelos dois», unha sinxela balada de amor composta por Luísa Sobral e interpretada polo seu irmán, Salvador Sobral, resultou gañadora do Festival de Eurovisión 2017 representando a Portugal. 

Como eles memos recoñecen, a gañadora non foi só a súa canción, nen sequera a lingua portuguesa (que tamén). A gañadora foi a música mesma. O sentimento verdadeiro, sen fogos de artificio. Unha pequena xoia que bebe da autenticidade e da beleza dos nosos trobadores medievais, de Cole Porter, de Caetano Veloso... 

E a febre Sobral a espallarse polo mundo! Aquí entrevistado por Roberto Vilar en Land Rober. Aquí un espazo coa canción subtitulada en 16 linguas distintas. Aquí interpretada xa en inglés. Aquí cantada por estudantes de 52 nacionalidades diferentes... E non perdades este vídeo en clave de humor! Hitler traumatizado polo éxito do mozo portugués!

«Amar pelos dois» mesmo lle deu ao noso amigo Paulo Freixinho para crear un encrucillado en liña coa súa letra. Practica o teu portugués e resólveo!

«I topi non avevano nipoti»

Os cinco membros de La Banda Del Capecchio, Diego Dominicis, Andrea Torre, Gioele Fusaro, Paolo D'Achille e Gabriele Maurizi, definen o seu propio grupo como un «xoguete musical». E afán lúdico non lle falta a esta peculiar banda italiana, nada no 2010. 

Boa proba disto é a peza anterior: canción e vídeo palindrómicos. A letra, inserida xusto na metade, para manter a necesaria simetría, é un clásico palíndromo italiano: I topi non avevano nipoti, que se podería traducir como «Os ratos non teñen netos».

Xa postos, aquí quedan outros palíndromos na lingua de Dante que me gustaron (coa súa tradución aproximada): 

A la mafia sai fa male
«E a mafia, sabes, fai mal»

Assalire torte e trote rilassa
«Atacar tortas e troitas relaxa»

Ero peto di culo, lucido tepore
«Fun peido de cu, brillante calor»

E poi Martina lavava l’anitra miope
«E logo Martina lavaba o pato miope»

O mordo tua nuora o aro un autodromo
«Ou mordo a túa nora ou aro un autódromo»

«Il Pleut», de Apollinaire

Este vídeo é xa do ano 2008, mais dei con el hai pouco. Trátase dunha fermosa recreación en tipografía animada do caligrama «Il Pleut», de Guillaume Apollinaire, realizada polo laboratorio de deseño do Politécnico de Milán. Imaxino que, de Apollinaire ter nacido nos nosos días, sería deseñador gráfico e as súas pezas, con seguridade, videopoemas coma este, coa tipografía a moverse á vontade. 

A comezos do século pasado, en plena efervescencia do cubismo pictórico, algúns poetas decidiron cuestionar tamén as regras da súa arte verbal e facer da disposición gráfica dos textos elemento fundamental dos poemas. Debuxar con versos, como lle chamamos aquí, aproximando a poesía á pintura, facendo que o texto se transforme tamén en imaxe, ata obter un todo perfecto. Deste xeito naceu, hai xustiño 99 anos Calligrammes, a obra mestra que contén «Il Pleut».

Arriba tedes o poema orixinal e deseguido, por se non vos resulta doado de ler, o texto convencional en francés coa súa tradución ao galego.

Il pleut des voix de femmes comme si elles étaient mortes même dans le souvenir / c’est vous aussi qu’il pleut, merveilleuses rencontres de ma vie. ô gouttelettes! / et ces nuages cabrés se prennent à hennir tout un univers de villes auriculaires / écoute s’il pleut tandis que le regret et le dédain pleurent une ancienne musique / écoute tomber les liens qui te retiennent en haut et en bas

«Choven voces de mulleres coma se estivesen mortas mesmo na lembranza / chovedes tamén vós, marabillosos encontros da miña vida, ¡oh, pinguiñas! / e esas nubes empinadas póñense a rinchar todo un universo de cidades auriculares / escoita se chove mentres que a mágoa e o desdén choran unha antiga música / escoita caeren os lazos que te reteñen enriba e embaixo»

Por certo, unha curiosidade final: descubrín casualmente estes versos no poema «L‘arbre» do mesmo poemario Calligrammes de Apollinaire.

La plus grande tristesse
C’est quand tu reçus une carte postale de La Corogne

Algo así como:

«E a maior das tristuras
Sentes cando recibes unha postal da Coruña»

Se queredes coñecer a curiosa historia desa postal que lle foi enviada a Apollinaire desde A Coruña, lede este magnífico artigo de Xoán Abeleira en La opinión. 

Pode unha lingüista salvar o mundo?

«Antes cría que este era o comenzo da túa historia. A memoria é unha cousa rara. Non funciona como eu cría. Estamos ligados polo tempo. Pola súa orde.

Agora non estou certa de se creo en principios e finais. Hai días que definen a túa historia máis alá da túa vida. Como o día en que chegaron.»

Con esta enigmática reflexión arrinca o filme Arrival (2016), baseado no relato curto Story of your Life de Ted Chiang. A que escoitamos é a voz en off da súa protagonista, Louise Banks, profesora universitaria de Lingüística.

Doce naves extraterrestres pairan sobre distintos puntos do noso planeta. Xorde o pánico entre a poboación xeral ante a incerteza sobre os plans dos alieníxenas de sete pés. Científicos de todos os recunchos traballan arreo para descubrir se as súas intencións son pacíficas ou bélicas. Mais só a doutora Louise Banks é quen de ir descodificando a misteriosa lingua escrita circular dos visitantes para desvelar o misterio.

E aí aparece a segunda gran protagonista da historia, a hipótese Sapir-Whorf, a teoría lingüística establecida por Edward Sapir e Benjamin Whorf nos anos 40 do século pasado segundo a cal o idioma que falamos chega a condicionar a forma en que percibimos e conceptualizamos o mundo. En Xogosdelingua xa temos presentado varios exemplos desta hipótese, mais aquí vai outro:

Os falantes de guugu yimithirr, lingua aborixe de Australia, para expresaren dirección, en lugar de sinalar sen máis «esquerda» ou «dereita», posúen un rico abano de palabras que expresan dirección ao xeito dun compás e con matices sobre posición, localización e movemento. Os estudosos sosteñen, en base a isto, que o seu sentido da orientación estaría máis desenvolvido, por exemplo, que o dos anglofalantes.

Durante varias semanas, e non sen dificultades, Louise Banks consegue dar pequenos pasos no descifrado. Cando por fin alcanza unha comprensión total da forma de comunicación dos heptápodos, todo cambia. E ata aí podo contar.

Unha marabilla este filme, de verdadeira ficción científica, que nos fala de vida alieníxena; mais, sobre todo, de nós mesmos, de como é a nosa forma de sentir e de pensar e de como esta pode chegar a variar.

Unha marabilla tamén por esta escena, ao comezo do filme, onde Louis cita con admiración a orixe da nosa lingua medieval.

E unha marabilla ademais porque, dun xeito simbólico e poético, un palíndromo vén botar luz sobre a chave para comprendelo todo: 

«— Mamá? —pregunta a filla de Louise—
— Sí?
— Por que me chamo Hannah?
— O teu nome é moi especial porque é un palíndromo. Escríbese o mesmo ao dereito e ao revés.»

Dúas paixóns unidas: maxia e encrucillados

David Kwong, mago e creador de encrucillados para o The New York Times, xa pasou por Xogosdelingua hai tempo. 

Creo que a maxia e os encrucillados son o mesmo, porque ambas as dúas cousas son a chave dun dos máis importantes impulsos humanos: a urxencia por solucionar. Os seres humanos estamos programados para poñer orde no caos.

Así comeza David Kwong a súa charla nun evento TED (Tecnología, Entretemento e Deseño). Para quen non o sabia, TED é unha organización sen ánimo de lucro cuxa misión é difundir ideas que pagan a pena. Pensadores e creadores de todo mundo son convidados para dar charlas en 18 minutos ou menos. Estas conferencias son desenvolvidas tamén a nivel local e son compartidas de balde (tradúcense e subtitúlanse a través dunha rede global de voluntarios). 

Gozade desta conferencia, que á vez é un abraiante espectáculo de maxia. Non perdades detalle, non pestanexedes e acabaredes coa boca aberta diante do incrible talento de David Kwong!

Aristófanes, sesquipedalista

Vaia elemento este Aristófanes (444-385 a.C.)! Todo un xenio do humor da Grecia clásica, co atrevemento dun verdadeiro revolucionario. A súa comedia Asamblearias (ou A asemblea de mulleres) arrinca con Blépiro, o marido da protagonista Praxágora, intentando defecar na rúa, sen éxito, mentres debería estar votando na asemblea de cidadáns. Unha obstrución rectal que vén representar, de forma cómica e escatolóxica, a incapacidade dos varóns para o bo goberno. De feito, o asunto desta obra xira arredor dun grupo de mulleres, liderado por Praxágora, que pretende salvar Atenas mediante unha dobre revolución: o goberno das mulleres (o matriarcado) e a comunidade de bens (un anticipo do comunismo). 

En Asamblearias atopamos ademais a arte ludolingüística de Aristófanes: xogos de palabras que deron lugar, por exemplo, á que é considerada a palabra máis longa da literatura universal (con 171 letras no grego clásico orixinal). Así son os seis versos e medio que ocupa este termo:

λοπαδοτεμαχοσελαχογαλεο-
κρανιολειψανοδριμυποτριμματο-
σιλφιολιπαρομελιτοκατακεχυμενο-
κιχλεπικοσσυφοφαττοπεριστερα-
λεκτρυονοπτοπιφαλλιδοκιγκλοπε-
λειολαγῳοσιραιοϐαφητραγα-
νοπτερυγών.

En grego actual:

Lopado­temajo­selajo­galeo­kranio­leipsano­drim­ipo­trimmato­silfio­karabo­melito­katakeji­meno­kijl­epi­kossifo­fato­perister­alektrion­opte­kefalio­kinklo­peleio­lagoio­siraio­bafe­tragano­pterigón.

Afortunadamente atopei a súa tradución aquí:

Cazolada de toros de peixe, raia, zapata, cachos de cabeza con prebe picante salpresada con silfio, aceite e mel, estorniños, merlos, pombiños, pombas torcaces, galos, lavercas asadas, muxes, pombiños, lebres cocidas en viño coas súas ás.

Con esta descomunal e hilarante voz composta noméase o prato do banquete que pecha a obra. As mulleres cociñan esa «delicatessen» de peixes, carnes e mollos variados como representación da aspiración á paridade: para intentar satisfacer os gustos de todos.

Un colosal exemplo de palabra estarricada que me lembra aqueloutra marabilla do sesquipedalismo literario galego, de Vicente Risco:

republicorrevoluciosocialsindicalagroanarquicomunista (53 letras). 

Perdido na tradución

A xente de Babel preparou este vídeo para presentar algunhas desas palabras que só existen nunha lingua. No mundo fálanse uns 6.000 idiomas e todos eles describen con amplitude e riqueza da vida humana. Con todo, quen xa tivo a oportunidade de viaxar ou de aprender unha nova lingua sabe que existen certas palabras que non conseguimos traducir con exactitude. Para non perder na tradución, cómpre explicalas con frases.

Como xa vimos aló atrás, a estrutura da nosa propia lingua afecta os nosos procesos cognitivos e a maneira en como racionalizamos e articulamos as ideas. Por iso, sempre resulta fascinante dar cunha desas voces que amosan unha forma distinta e orixinal de contemplar o mundo.

Iso mesmo deberon pensar a rusa Maria Tiurina e a neocelandesa Anjana Iyer cando decidiron empregar a súa arte para ilustrar algunhas desas xoias lingüísticas (visto en unapalabra).

MARÍA TIURINA

cafuné (portugués do Brasil) ‘acto de aloumiñar alguén pasando os dedos entre os seus cabelos’

gufra (árabe) ‘cantidade de auga que se pode apañar nunha man’

baku-shan (xaponés) ‘muller fermosa, mais só vista polas costas’

ANJANA IYER

ilunga (tshiluba) ‘persoa capaz de perdoar e esquecer unha ofensa unha primeira vez, tolerala unha segunda vez, mais nunca unha terceira vez’

hanyauku (kwangali) ‘acto de andar na puntiña dos pés sobre area quente’

schadenfreude (alemán) ‘pracer que senten algunhas persoas ao ver o sufrimento dos outros’

Eu son teu pai

E seguimos coa nosa particular saga de Star Wars. Desta vez, cunha homenaxe á frase máis famosa do cine: «I’m your father». Ou polo menos iso afirmaban hai anos en Wikinoticia, á luz dunha enquisa feita entre 1500 internautas para a web Lovefilm.com.

Como vemos arriba, nós escoitamos «Eu son teu pai» na voz de Tacho González, o magnífico dobrador galego de Darth Vader. Un enunciado que pasou a engrosar a listaxe de oracións míticas que se fixeron populares nos anos dourados da nosa TVG, coma estoutras tiradas do sempre imprescindible Pelisdobradasaogalego.

 

 

 

Por certo, coñecedes Engale? Évos o recurso ideal para gozardes dos mellores filmes galegos e internacionais dobrados ao galego, on line e de balde.

E para lle poñer o ramo, aquí queda unha mostra multilingüística da transcendencia da paternal frase de Darth Vader: a súa versión dobrada en 20 linguas diferentes. Cales son as que máis bos gustan?

O código dos bailaríns

«Os bailaríns» é un dos relatos breves de Arthur Conan Doyle recollidos no volume O regreso de Sherlock Holmes (1996). Nel, Holmes e Watson reciben a visita de Hilton Cubitt, que lles pide axuda para resolver o misterio dunhas estrañas mensaxes que está a recibir a súa esposa e que a teñen moi alterada.

Esta foi a primeira serie de estraños xeróglifos que o detective analizou.

Holmes axiña se decatou de que, de ser un código cifrado, con esa breve nota non daría resolto o problema. Hilton Cubitt seguiu recompilando mensaxes (que aparecían na súa casa en portas, paredes, fiestras...) e enviándollos a Holmes. Cada mensaxe ofrecía unha serie de homes danzando en diferentes posturas: boca arriba ou boca abaixo, con brazos e pernas estarricados ou flexionados, con bandeirolas ou sen elas...

Finalmente, igual que fixera o protagonista d’O escaravello de ouro, de Edgar Allan Poe, Holmes deu desencriptado as mensaxes empregando a análise de frecuencias das letras do alfabeto inglés.

Non vou desvelar o desenlace da historia, mais si deixo o código completo, que no relato fora creado polo xefe dunha perigosa banda de delincuentes. Trátase dun simple alfabeto de substitución no que cada bailarín representa unha letra diferente. Non hai signos de puntuación mais as bandeiras indican que esa letra é a derradeira dunha palabra.

 

Unha pequena xoia da novela policíaca ou dedutiva protagonizada polo detective máis célebre da literatura universal e traducida ao galego. Segue a crecer a nosa «bibliografía ludolingüística básica».

Por certo, se vos apetece poñer a bailar estes homiños para enviar as vosas mensaxes cifradas, dispoñedes deste xerador automático. E unha sinxela actividade final: Que cita célebre de Castelao transmiten estes danzaríns?

Solución á analise dos pronomes átonos de «Como eu te amo» (10-1-2016): 
Pronome posposto: «convéncete», «esquécete», «ámote».
Pronome anteposto: Tras conxuncións subordinantes (que, como...): «como eu te amo», «que te amo». Tras algúns pronomes indefinidos (algo, alguén, ninguén, todo...): «ninguén te amará».

«Ezinize najan», canción-palíndromo

Xa vimos nesta entrada ou nestoutra algunhas asombrosas cancións-palíndromo. Hoxe toca outra, mais esta vez... en éuscaro!

Grazas á web do Club Palindromista Internacional souben do grupo vasco de rock alternativo PAM (de nome completo Puto Amoak Matematiketan; en galego: Putos Amos das Matemáticas) e da súa canción «Ezinize najan» (ou «Ezin izena jan»; en galego: «Non pode comerse o nome»). Trátase da versión musicada dun poema palindrómico do ludolingüista Markus Gimeno. Este é o primeiro single do seu novo álbum, financiado mediante crowdfunding.

Aquí podedes ler, completo, ese texto reversible:

Igel izan ezinez ia,
ni naizena onar,
eta beti martziano naiz.
Tramite batera noanez,
ia ni naizen izena
zilegi.

Que podería traducirse así:

Ao non poder case ser ra,
aceptar o que son,
e sempre son marciano.
Como vou a un trámite,
o nome que case son
vale.

E este é o audio.

Outra incrible proeza musical do palindromismo!

O yoda speak de George Lucas

Deste xeito coñecemos a Yoda nas salas de cine do país hai máis de 30 anos. E xa só restan dous días para a agardada estrea de The Force Awakens (A forza esperta), o novo filme da saga Star Wars. Un universo de ficción cheo de curiosidades lingüísticas: desde o peculiar idioma de Chewbacca (creado a base de gruñidos de animais), á asombrosa capacidade para a interpretación de C-3PO (que fala con fluidez máis de seis millóns de formas de comunicación). Mais hoxe dedicarei o comentario á fala do mestre Yoda: o yoda speak.

Certo é que, nos filmes orixinais, Yoda fala basicamente inglés. Con todo, recordo ler por algures que George Lucas, produtor, director e guionista, decidiu caracterizar o pequeno jedi dándolle á súa fala unha particular sintaxe. Así, Yoda adoita secuenciar as súas palabras na orde Obxecto + Suxeito + Verbo (abreviado: OSV). Quen sabe se se trata dunha interferencia da súa verdadeira lingua materna.

Found someone, you have, I would say. (Atopaches alguén, eu diría).
Hard to see, the dark side is. (Difícil de ver o lado escuro é).

Truly wonderful the mind of a child is. (Realmente marabillosa a mente dun neno é)

Your father he is, but defeat him you must. (Teu pai el é, mais derrotalo ti debes).

OSV é unha secuencia asociada a idiomas moi antigos, case primixenios, e moi, moi rara. Usada só por certas linguas amerindias e da África oriental. Se cadra, unha forma deliberada de acentuar ese aquel de sabedoría ancestral do personaxe.

Vexamos como se distribúen todas as combinacións sintácticas de Suxeito, Verbo e Obxecto nos diferentes idiomas do planeta, das máis comúns ás menos:

- SOV (Suxeito Obxecto Verbo) 45%: hindi, xaponés, persa, albanés...
- SVO (Suxeito Verbo Obxecto) 42%: galego, inglés, alemán, chinés...
- VSO (Verbo Suxeito Obxecto) 9%: galés, árabe, tuareg...
- VOS (Verbo Obxecto Suxeito) 3%: malgaxe, baure, fidxiano...
- OVS (Obxecto Verbo Suxeito) 1%: apalaí, hixkaryána...
- OSV (Obxecto Suxeito Verbo) 0%: warao, xavante...

Se sentes a chamada da forza, debes saber que dispós dun tradutor de yoda speak de balde na rede. Só tes que poñer as túas frases (en inglés, iso si), facer un clic e listo! Claro que para esa tradución tampouco fai falta un xerador, digo eu.

E lembra: Falar como Yoda ti podes!

Palíndromos ilustrados [5]

O 5 de decembro de 1791 falecía Wolfgang Amadeus Mozart. Hoxe, véspera dese cabodano e a xeito de brincadeira, un palíndromo que fala das súas relacións «suorentas».

Con este enunciado reversible, veume á cabeza unha escena do filme Amadeus (1984), de Milos Forman. Un intre que ilustra á perfección, e de forma audiovisual, o palíndromo. Trátase do primeiro encontro entre Mozart e o seu antagonista, Antonio Salieri. Dous personaxes que encarnan, na ficción cinematográfica, estereotipos contrapostos: dun lado, Mozart, o xenio precoz, frívolo e inconformista; e do outro, Salieri, o músico respectado mais tamén mediocre e sombrío.

Na devandita escena, Salieri observa oculto como Mozart, á xaneira, xoga no chan con Constanze, a moza que máis tarde se convertería na súa esposa. O xenio de Salzburgo tamén «fai suar» a rapaza falándolle do revés, con bifrontes (o irmán pequeno do palíndromo). 

Velaquí a escena co son orixinal e debaixo o texto en inglés coa súa tradución. Un enredo ben acaído para pecharmos o círculo ludolingüístico desta entrada.

Mozart: Here, everything goes backwards. People walk and dance and sing and even talk backwards.
Constanze: That's stupid.
Mozart: Why? People fart backwards.
Constanze: Oh! Ha, ha, ha!
Mozart: Ssa-ym-ssik! Ssa-ym-ssik!
Constanze: Yes, you are. You are very sick.
Mozart: No! Say it backwards, shitwit!
Constanze: Ssa-ym-ssik. Ssa-ym-ssik! Ssik, kiss. Ym, my. Ssa... Kiss my ass!
Mozart: Em-yrram!
Constanze: No, I'm not playing this game!
Mozart: Say it, it's serious. It's very serious.
Constanze: Em-Yrram... Marry me!? I' m not gonna marry you. You're a fiend.
Mozart: Uoy-evol-I-tub.
Constanze: Tub. But I... love... But I love you?
Mozart: Tihs-ym-tae.
Constanze: What?
Mozart: Eat.
Constanze: Eat. Ym, My. Tihs... Eat my shit. You filthy fiend! You filthy...!
Mozart: My music!

(Mozart: Aquí todo vai do revés. A xente camiña e baila e canta e mesmo fala do revés.
Constanze: Iso é unha parvada.
Mozart: Por que? A xente tamén peidea cara a atrás.
Constanze: Oh! Ha, ha, ha!
Mozart: Uc-o-emacíb! Uc-o-emacíb!
Constanze: Estás enfermo, si. Estás moi enfermo. [Confunde «Ssa-ym-ssik» con «Say I’m sick»]
Mozart: Non! Dío do revés, paspana!
Constanze: Uc-o-emacíb. Uc-o-emacíb! Uc, cu. O. emabíc... Bícame o cu!
Mozart: Ogimoc-asac!
Constanze: Non, non vou xogar a iso!
Mozart: Dío, é serio. É moi serio.
Constanze: Ogimoc-asac... Casa comigo!? Eu non vou casar contigo. Es un demo.
Mozart: Etomá-ue-siam.
Constanze: Siam. Mais... Ue. Eu... Etomá... Mais eu ámote?
Mozart: Adrem-añim-a-emoc.
Constanze: Que?
Mozart: Emoc.
Constanze: Come. A. Añim... Come a miña merda. Demo noxento! Demo...!
Mozart: A miña música!)

Tradución:
Sude dama, él es Amadeus. 
Sweat lady, he is Amadeus.

En que se parece un corvo a un escritorio?

Hai 150 anos, tal día como hoxe, 26 de novembro, Lewis Carroll publicaba Alicia no país das marabillas. Esta obra mestra da literatura inglesa, traducida ao galego desde 1985, rompeu, como xa vimos, cos estreitos moldes didáctico-moralistas das obras infantís da época. Un canto á liberdade, á imaxinación e ao espírito lúdico, con múltiples lecturas, que incomodou a ríxida sociedade inglesa do momento e abriu novos camiños literarios.

En Alicia no país das marabillas abundan eses xogos verbais e de enxeño que tanto nos gustan. Hoxe, que incorporamos este clásico á nosa «bibliografía ludolingüística básica», centrarémonos nun dos seus enigmas máis coñecidos e arrevesados. No seu capítulo 7, Alicia está a tomar o té co Sombreireiro Tolo. Este preséntalle á nena a seguinte adiviña:

—Why is a raven like a writing desk?
(—En que se parece un corvo a un escritorio?)

Despois de divagar durante uns intres, o Sombreireiro pregunta:

—Have you guessed the riddle yet? —the Hatter said, turning to Alice again. 
—No, I give it up —Alice replied—. What's the answer? 
—I haven't the slightest idea —said the Hatter. 
(—Atopaches xa a solución ao enigma? —dixo o Sombreireiro, dirixíndose de novo a Alicia.
—Non. Doume por vencida. —replicou Alicia—. Cal é solución?
—Non teño a menor idea —dixo o Sombreireiro.)

Deste xeito, o enigma quedou sen resposta no libro. Desde entón, foron propostas centos de posibles conclusións. O propio Carroll recoñeceu, no prólogo da edición de 1896, que inicialmente non pensara en lle dar solución, mais o enigma se fixo tan coñecido que finalmente decidiu ofrecer esta:

Because it can produce very few notes, though they are very flat; and it is nevar [sic] put with the wrong end in front.

Porque ambos os dous poden producir unhas cantas notas, aínda que moi deprimentes. E nunca está coa parte de atrás cara a adiante). 

Unha tradución ben difícil polos seus xogos de palabras: o valor polisémico de notes (‘escritas’ e ‘musicais’) e flat (‘chan, liso’ e ‘desafinado’); e a paronimia entre never e nevar, inversión de raven (‘corvo’).

Máis alá desta proposta do propio Carroll, desenlear o enigma converteuse nun popular pasatempo para afeccionados e eruditos. Estas son só algunhas das respostas máis creativas e lúdicas:

 
Aldous Huxley, recorrendo tamén ao xogo de palabras, ideou esta resposta, con dobre sentido:

Because there is a «b» in both, and because there is an «n» in neither.
(Porque hai un «b» en ambos, e un «n» en ningún).

A David B. Jodrey, Jr. ocorréusellle esta:

Because both have quills dipped in ink.
(Porque os dous teñen plumas tinguidas de negro).

Con todo, a que máis me gusta é estoutra de Sam Loyd, dunha ocorrente ambigüidade motivada pola polisemia de on (‘sobre’).

Because Poe wrote on both.
(Porque Poe escribiu sobre ambos os dous).  

E certamente Edgard Allan Poe escribiu «sobre» un corvo: o famoso poema The Raven (1845). Mais... onde o escribiu? Pois «sobre» un escritorio!

Para rematar, dous agasallos: unha interesante entrada do Portal das Palabras dedicada ao libro de Alicia e un fermoso vídeo coa escena do té (con adiviña incluída) do filme animado Alice in Wonderland (1951) redeseñada por Gene Kogan co estilo de diferentes pintores clásicos (Pablo Picasso, Frida Khalo, Vincent van Gogh, Edvard Munch...). A gozar!

Solución aos xeróglifos literarios (24-11-15): A rosa de cen follas, Os dous de sempre, Os biosbardos, A fiestra baldeira, Cambio en tres, O paxaro na boca, Sombra do aire na herba.

Rabinovich e «Les nuits de Paris»

Xa de volta. E o primeiro, por forza, unha sentida lembranza póstuma para Daniel Rabinovich, peza chave no grupo cómico Les Luthiers. Para sempre na nosa memoria, a súa mestría no humor ludolingüístico, como podemos ver en entradas precedentes ou tamén neste clásico «Les nuits de Paris».

Palíndromos ilustrados [2]

Ao dar con este palíndromo (que reclama a corrección lingüística con ton imperativo), o primeiro que me veu á cabeza foi a escena do graffiti no mítico filme A vida de Brian, dos Monty Python. Situémonos: 

O protagonista é Brian, un mozo xudeu que naceu en Belén o mesmo día que Xesucristo. Unha noite, Brian ten que facer unha pintada na fachada do palacio de Herodes. Mentres está a escribir, é sorprendido por un centurión romano. Este, desalmado e cruel, decide darlle unha lección...  de latín!

Centurión: Que é iso? Romanes eunt domus? Xente chamada romanos ir a casa?

Brian: (explicando a súa pintada) Di: «Romanos marchade á casa».

Centurión: De ningún xeito. Como se di «romano», en latín? Vamos, vamos!

Brian: (con medo) Romanus.

Centurión: E é flexionado como...

Brian: -anus.

Centurión: O plural de vocativo -anus é...

Brian: -ani?

Centurión: (corrixe o erro) Romani. Eunt... Que é eunt?

Brian: «Ir».

Centurión: Conxuga o verbo «ir».

Brian: Eh... Ire. Eh...  Eo, is, it, imus, itis, eunt.

Centurión: Daquela eunt é...

Brian: Terceira persoa do plural do presente indicativo, «eles van».

Centurión: Pero «Romanos marchade» é unha orde, entón tes que usar... (retorce a orella de Brian).

Brian: (coa voz aguda pola dor) O imperativo...

Centurión: Que é...

Brian: Eh, eh... It!

Centurión: Cantos romanos?

Brian: Plural, plural! Ite, ite!

Centurión: Ite. (Corrixe novo) Domus en nominativo? «Ir» indica movemento. Non si, rapaz? Asi que domus vai en…?

Brian: Dativo? Non, non, non. Acusativo? (O centurión achega a súa espada ao pescozo de Brian)

Centurión: Domus vai en...

Brian: Locativo!

Centurión: Que é...

Brian: Domum!

Centurión: Domum! Domum! (Escríbeo) Entendiches?

Brian: Si, señor!

Centurión: Escríbeo cen veces.

Brian: Si, señor! Grazas, Señor! Ave, César!

Centurión: Ave, César! Se non está escrito no amencer, córtoche os collóns!

Deseguido, o vídeo da escena completa coa dobraxe en castelán (e aquí en portugués). Sen dúbida, un exemplo do mellor humor ludolingüístico da historia do cine. Irrepetibles, Monty Python!

Tradución:
Ahí palabra abrevia.
There word you abbreviate.

O poder máxico dos palíndromos

Na antiga cidade de Nea Paphos, no suroeste de Chipre, foi descuberto no 2011 (e dado a coñecer neste ano) un amuleto de 1500 anos de antigüidade. Nunha das súas caras leva unha inscrición de 59 letras en forma de palíndromo. A mensaxe, en grego antigo, di: 

ΙΑΕW ΒΑΦΡΕΝΕΜ ΟΥΝΟΘΙΛΑΡΙ ΚΝΙΦΙΑΕΥΕ ΑΙΦΙΝΚΙΡΑΛ ΙΘΟΝΥΟΜΕ ΝΕΡΦΑΒW ΕΑΙ

Que se traduciría como ‘Iahweh é o portador do nome secreto, o león de Re seguro no seu santuario’. Do outro lado hai varias imaxes, incluíndo unha momia deitada nun barco, que probablemente representa o deus exipcio Osiris.

O descubrimento apoia a crenza de que en Chipre se practicaron crenzas politeístas (mestura de relixións cristiá e pagá) durante un longo período de tempo. Segundo esta idea, os amuletos e gravados palindrómicos eran creados para protexer do mal fado portadores e lugares. Era o que sucedía coa coñecida fórmula Sator e tamén se manifesta, por exemplo, co palíndromo que os gregos bizantinos adoitaban gravar a carón das pías bautismais: 

ΝΙΨΟΝ ΑΝΟΜΗΜΑΤΑ ΜΗ ΜΟΝΑΝ ΟΨΙΝ

Algo así como ‘Lavado dos pecados, no só do rostro’.

O poder máxico aos palíndromos xa desde a antigüidade.

Palíndromos ilustrados [1]

Mágoa non saber antes desta fermosa campaña de Prolingua. Fermosa pola mensaxe que transmite e pola participación diversa e multitudinaria. Como ben explican no seu portal, a intención é aproveitar os 25 anos das fermosas palabras de Cunqueiro, para espallalas aos catro ventos convertidas en lema do noso compromiso individual e colectivo co futuro da lingua.

Aquí van aquelas verbas do gran fabulador de Mondoñedo.

As miñas invencións e as miñas maxias teñen, nembargantes, un senso máis fondo: por riba e por baixo do que eu fago, eu quixen e quero que a fala galega durase e continuase, porque a duración da fala é a única posibilidade de que nós duremos como pobo. (...) Se de min algún día, despois de morto, se quixese facer un eloxio, e eu estivese dando herba na terra nosa, podería dicir a miña lápida: «aquí xace alguén que coa súa obra fixo que Galicia durase mil primaveras máis».

(Palabras pronunciadas por Álvaro Cunqueiro na homenaxe que se lle rendeu en Vigo o 25 de abril de 1980)

E, para rematar, velaí vai outra modesta declaración de amor e compromiso co idioma: un palíndromo ilustrado de colleita propia, acaído para este mes das flores e das letras. Se cadra, podería ser o primeiro dunha serie de palíndromos ilustrados. Quen sabe?

Tradución:
El sonido! Amo idioma nuestro!
The sound! I love our language!

O nadsat de Anthony Burgess

Mentres andábamos pola beira do peirao, ía eu aparentemente tranquilo, mais cavilando todo o tempo. Así que Georgie sería agora o xeneral, ditando o que tiñamos facer ou non facer, e Dim o seu cadelo de sorriso parvo. Mais, de súpeto, caín na conta que o pensar é para os «atristos» e que os «ominosos» contan coa inspiración con que o «Deñor» manda. Porque agora viña na miña axuda unha música deliciosa... Había una fiestra aberta, cun tocadiscos en marcha, e decontado «videei» o camiño a seguir... 

Alex DeLarge

A laranxa mecánica (1971), de Stanley Kubrick (A Clockwork Orange no inglés original). Hai pouco reencontreime con ela por casualidade na televisión e volveu sorprenderme e engaiolarme. Un filme que, malia a definida estética setenteira, gaña actualidade co tempo: violencia gratuíta, poder represivo, manipulación da conduta...

O filme, como é sabido, é a adaptación da novela homónima de Anthony Burgess de 1962. Ambientada na Inglaterra dun futuro indeterminado, conta a história de Alex, amante da música de Ludwig van Beethoven e líder dun grupo de mozos que practican a violencia por puro pracer: rouban, humillan, golpean, violan...

Alex acaba por caer nas mans da policia. Preso, o mozo é sometido á chamada «Técnica Ludovico», unha agresiva terapia experimental de aversión para a rehabilitación de delincuentes. A partir dela, todo cambia.

Un dos aspectos máis interesantes da novela é a linguaxe de Alex e dos seus amigos: o nadsat. Este non é tanto un idioma, senón máis ben unha xerga que axudou o autor a caracterizar os ultraviolentos mozos protagonistas. Burgess deulle forma creando máis de duascentas palabras baseadas, sobre todo, na fala dos xitanos ingleses e en expresións eslavas (especialmente do ruso).

O nadsat foi adaptado ás diferentes linguas ás que se traduciu a novela. Aquí tes un glosario coa tradución portuguesa das súas principais voces. Aquí atoparás a súa tradución ao castelán. E se che interesa coñecer a fondo a orixe dos vocábulos orixinais e a súa tradución ao inglés é moi útil esta ligazón.