Palíndomos ilustrados [18]

Chegou setembro e xa estamos de volta. E para inaugurar «a tempada» un novo enunciado de ida e volta coa súa correspondente ilustración. Outro palíndromo bivocálico na oralidade (/soɲo/̝, /sɔ/, /nɔso/...) mais monovocálico na escrita, pois veu ateigadiño de os (con 12 bate por 2 a marca daquel do podólogo).

E desta vez, sen mo propoñer, parece que me saíu un lema «antisoñadores», que anima a ter os pés na terra. Unha mensaxe que me lembra aquel monólogo de Sexismundo en La vida es sueño, de Calderón de la Barca.

¿Qué es la vida? Un frenesí.
¿Qué es la vida? Una ilusión,
una sombra, una ficción,
y el mayor bien es pequeño:
que toda la vida es sueño,
y los sueños, sueños son.

E falando de soños... En que idioma soñades vós? Haberá quen só soñe en galego e tamén quen soñe en máis dunha lingua. Esta última idea é o punto de partida do seguinte anuncio da compañía aérea escandinava SAS. Unha viaxeira que soña en turco, en xaponés, en italiano e mesmo na linguaxe das baleas. Unha peza ben fermosa!

Tradución:
Nuestros sueños sueños sólo son. Sueños sólo.
Our dreams are only dreams. Dreams only.

Perdido na tradución

A xente de Babel preparou este vídeo para presentar algunhas desas palabras que só existen nunha lingua. No mundo fálanse uns 6.000 idiomas e todos eles describen con amplitude e riqueza da vida humana. Con todo, quen xa tivo a oportunidade de viaxar ou de aprender unha nova lingua sabe que existen certas palabras que non conseguimos traducir con exactitude. Para non perder na tradución, cómpre explicalas con frases.

Como xa vimos aló atrás, a estrutura da nosa propia lingua afecta os nosos procesos cognitivos e a maneira en como racionalizamos e articulamos as ideas. Por iso, sempre resulta fascinante dar cunha desas voces que amosan unha forma distinta e orixinal de contemplar o mundo.

Iso mesmo deberon pensar a rusa Maria Tiurina e a neocelandesa Anjana Iyer cando decidiron empregar a súa arte para ilustrar algunhas desas xoias lingüísticas (visto en unapalabra).

MARÍA TIURINA

cafuné (portugués do Brasil) ‘acto de aloumiñar alguén pasando os dedos entre os seus cabelos’

gufra (árabe) ‘cantidade de auga que se pode apañar nunha man’

baku-shan (xaponés) ‘muller fermosa, mais só vista polas costas’

ANJANA IYER

ilunga (tshiluba) ‘persoa capaz de perdoar e esquecer unha ofensa unha primeira vez, tolerala unha segunda vez, mais nunca unha terceira vez’

hanyauku (kwangali) ‘acto de andar na puntiña dos pés sobre area quente’

schadenfreude (alemán) ‘pracer que senten algunhas persoas ao ver o sufrimento dos outros’

«Iroha», poema-pangrama xaponés

O poema tradicional nipón Iroha (いろは歌), atribuído ao monxe budista Kobo Daishi (774-835) (空海), recolle nos seus oito versos, sen repetición ningunha, todos os sons do xaponés. Este pangrama milenario, que podedes escoitar aquí, é empregado no Xapón como silabario para a aprendizaxe da súa lingua.

Velaquí o texto coa caligrafía arcaica hiragana:

いろはにほへと
ちりぬるを
わかよたれそ
つねならむ
うゐのおくやま
けふこえて
あさきゆめみし
ゑひもせす

Transcrición (e tradución aproximada):

I-ro-ha-ni-ho-he-to (Incluso as flores que florecen)
Chi-ri-nu-ru-wo (tarde ou cedo se esvaecerán.)
Wa-ka-yo-ta-re-so (Que hai neste mundo)
Tsu-ne-na-ra-mu (que podería durar eternamente?)
U-i-no-o-ku-ya-ma (As montañas profundas da vaidade)
Ke-fu-ko-e-te (nós cruzámolas hoxe.)
A-sa-ki-yu-me-mi-shi (Eu non verei máis soños superficiais)
E-hi-mo-se-su-n' (nin me deixarei enganar por eles.)

Na imaxe inicial vemos o poema en forma de mural-puzzle cerámico decorando un monolito da Praza do Pendón en Cabana de Bergantiños. Un monumento erixido aló por marzo de 2013 en solidariedade co pobo nipón ao se facer dous anos do sismo e da posterior catástrofe nuclear de Fukushima.

Esta obra é froito da colaboración entre o alumnado de bacharelato do IES Adormideras da Coruña e a Escola de Cerámica de Sargadelos. O proceso de fabricación foi laborioso: moldear as 429 pezas do crebacabezas, pasalas polo forno a 700 graos, pintar as letras, darlles un baño de esmalte e cocelas de novo a 1430 graos.

Un mosaico único, no esteiro do río Anllóns, que tamén homenaxea, en último termo, o espírito ludolingüista dun monxe do Xapón medieval.

As marabillosas palabras sen tradución

Sempre me resultou especialmente atraente a hipótese Sapir-Whorf, aquela segundo a cal non é o mundo o que condiciona a nosa linguaxe, senón a nosa linguaxe a que moldea o mundo que nos arrodea. Os seus exóticos e abraiantes exemplos deixábanme pampo: os falantes de esquimó (no Ártico) que teñen dezanove palabras distintas para se referir ao que nós coñecemos simplemente como «neve», ou os falantes de akan (en Ghana) que posúen unha paleta de só tres cores: «negra», «branca» e «vermella».

Tendo en conta isto, resulta difícil suxerir que o noso, ou calquera outro idioma, ten a riqueza suficiente para expresar toda a realidade e a experiencia humana. Sería unha suposición simplista e, con certeza, fachendosa. Por iso, cada vez que descubro algún concepto para o que a nosa lingua quedou muda e para o que outra atopou a palabra exacta, teño unha razón máis para defender con paixón o ecolingüismo.

A palabra da ilustración do inicio é, penso, a miña primeira achega a esas voces galegas sen tradución: «xerfa» (voz ben enxebre de preciosa sonoridade e significado). Ocórrensevos máis destas voces galegas sen tradución? Seguro que algunha aparece.

E hai moitas outras dos idiomas máis dispares. Aquí van unhas cantas destas xoias abraiantes.

komorebi (xaponés): maneira como as follas das árbores
filtran a luz do Sol, formando figuras de sombras e de luz no chan.

culaccino (italiano): pegada que deixa sobre a mesa un vaso ou unha copa fría.

pochemuchka (ruso): persoa que fai moitas preguntas,
cunha curiosidade desmesurada.

mangata (sueco): camiño que deixa no mar a luz reflectida pola lúa.

E neste impagable documental de Redes algunhas máis.

«Supercalifraxilisticoespialidoso»

Con todos vós, «Supercalifraxilisticoespialidoso», na súa versión orixinal inglesa. Quen non coñece esta campanuda palabra de 32 letras e a canción á que lle dá título? Mary Poppins, a aia máxica, fíxoa universal aló por 1965. Os compositores da canción, os irmáns Richard e Robert Sherman, seica se inspiraron nun xogo infantil que compartían e que consistía en inventar palabras.

No filme, a protagonista, despois de gañar unha carreira de cabalos, é acosada por unha manda de reporteiros. Un deles pregúntalle se ten palabras que definan o que está a sentir e Mary Poppins comeza a cantar a famosa palabra. Na ficción, o seu significado ben sendo algo así como ‘o que un sente cando queda sen palabras’.

O máis curioso é que o Oxford English Dictionary deu entrada a supercalifragilisticexpialidocious en 1986 co significado de ‘extraordinariamente bo, marabilloso’. A súa raíz etimolóxica sería máis ou menos esta: super- ‘enriba’ + -cali- ‘beleza’, -fragilistic- ‘delicado’, -expiali- ‘para expiar’ + -docious- ‘educable’.

E que pasou cando houbo que facer versións deste filme musical en diferentes linguas? Pois que os tradutores comezaron a botar fume polas orellas! Deseguido tedes unha breve mostra co comezo da canción en inglés, portugués e castelán.

It's supercalifragilisticexpialidocious
Even though the sound of it is something quite atrocious
If you say it loud enough, you'll always sound precocious
Supercalifragilisticexpialidocious

Supercalifragilistiexpialidoce
Sei que o som dessa palavra não é nada doce,
A criança que falar vai parecer precoce
Supercalifragilistiexpialidoce

Supercalifragilisticoespialidoso,
aunque suene extravagante, ¡raro y espantoso!
Si lo dice con soltura sonará harmonioso,
supercalifragilisticoespialidoso! 

E a guinda final, un vídeo impagable co mesmo fragmento dobrado en diferentes idiomas. Boísimo!

Viva a diversidade!

Os meus alumnos de 1º de Bacharelato do Fogar de Santa Margarida animáronse a realizar un traballo sobre a diversidade lingüística partindo da realidade do propio centro. Eu faleilles de Lips of Babel, ese anuncio publicitario cos beizos das modelos en primeirísimo plano a pronunciar trabalinguas de todo o mundo. E puxéronse mans á obra, materia prima tiñan abondo: chinés, árabe, alemán, xaponés, francés, portugués, inglés, caboverdiano, guaraní...

O resultado dese esforzo é este vídeo estreado xa no noso blog de Lingua: A chave e o mundo. Un alegato a prol do ecolingüismo e do respecto pola diversidade.

Aquí quedan algúns destes trabalinguas internacionais coa súa tradución:

Piriri parãrã kavara opopo ojupi oguejy ikupy oipiro. Charamuscas, ruído de lata: a cabra salta, sobe, baixa, pela a pata. (guaraní)

Un chasseur sachant chasser doit savoir chasser sans son chien. Un bo cazador debe saber cazar sen o seu can. (francés)

Fischers Fritze fischt frische Fische. Frische Fische fischt Fischers Fritze. O pescador Fritz pesca peixe fresco. O peixe fresco é pescado polo pescador Fritze. (alemán)

I scream, you scream, we all scream for ice cream! Eu berro, ti berras, todos berramos por xeado! (inglés)

Basu gasu bakuhatsu. Explosión de gas nun autobús. (xaponés)

Como ben din nos créditos finais, parabéns ás familias por preservar ese prezado tesouro que é a diversidade lingüística!

Caligrafía hipnótica

Ninguén diría que as imaxes en plano de detalle dun tipo a escribir con pluma estilográfica puidesen ter moita aceptación na arañeira. Con todo, velaí vai un vídeo que hai cousa dun ano se converteu nun fenómeno viral con máis de 3 millóns de visitas. Dádelle ao play e a gozar do poder hipnótico da caligrafía.

O virtuoso en cuestión é John Mottishaw, un experto en plumas estilográficas que demostra a súa incrible destreza. E a pluma, unha Namiki Falcon Resin Fountain Pen modificada por el para lle dar un trazo máis fino e flexible.

As novas tecnoloxías están a reconfigurar o noso modo de concibir o mundo e a nosa forma de vivir. Para moitos de nós, escribir pulsando teclas xa se converteu nun acto tan cotiá como comer. Con todo, de cando en vez, sempre está ben recordar de onde vimos: recuperar o tacto entre os dedos dun deses «arcaicos» aparellos (pluma, lapis...) e comezar a trazar liñas sobre o papel. Unha arte, a da caligrafía, que ademais nos une a outras culturas (como a xaponesa, a árabe...).

Encrucillados para todos os gustos

‘Animal anfibio’, dúas letras. ‘Río galego’, tres letras... A quen non lle resultan familiares enunciados deste tipo? Quen non se enfrontou algunha vez ao reto de encher a grella dun encrucillado? Por algo este é, sen dúbida, o xogo de palabras máis popular do mundo.

Boa proba disto é a chea de variedades que podemos atopar. Máis alá do encrucillado convencional, hai palabras cruzadas para todos os gustos. E cada tipo, como xa nos anticipou nesta entrada Márius Serra, ten as orixes máis diversas. Aí vai unha breve clasificación:

Autodefinidos (Alemaña). Presenta definicións sintéticas dentro dos cadros negros da propia grella do encrucillado. Segundo Serra, resultado da «mentalidade práctica xermana», para evitar a molestia de ir abaixo na busca das definicións.

Silábicos (Xapón). En cada un dos cadros non se escriben letras senón sílabas. Nado no Xapón por ter a súa lingua un sistema de escritura silábico.

Brancos (Estados Unidos). Aparecen só cadros brancos na grella porque non se revela a posición dos cadros negros. Cómpre descubrilos a medida que se avanza na resolución. Froito da xenialidade Margaret Petherbridge Farrar, a primeira persoa que ocupou o cargo de editor de encrucillados e pasatempos do prestixioso The New York Times, entre 1942 e 1969.

Crípticos (Inglaterra). Cada definición é un xogo de enxeño en por si (adiviñas, enigmas, anagramas, xogos de palabras…). Moi populares no Reino Unido, onde destaca o encrucillado críptico de The Times.

Bilingües (Quebec). Inclúen palabras en dúas linguas distintas. Os primeiros xurdiron no Quebec, territorio francófono do Canadá. As palabras horizontais en francés e as verticais en inglés.

En fin, diversidade de encrucillados para un mundo diverso.

E, como outras veces, un agasallo final: aquí deixo a ligazón de crosswordlabs, un xerador de encrucillados en liña. Como eles mesmos din: de balde, rápido e doado. Pon un encrucillado na túa vida!

Solución (1-6-2013): Outros exemplos de paronimia: el lecho (‘o leito’) - helecho (‘fento’) - el hecho (‘o feito’).

Labios de Babel

lips of babel 2 from elle muliarchyk on Vimeo.

Un fermoso anuncio publicitario dirixido pola fotógrafa Ella Muliarchyk para o portal de moda Motilo.com. Lips of Babel (Labios de Babel) é unha celebración da diversidade lingüística. Ella explica: «Inspireime na incrible diversidade de idiomas que a industria da moda, especialmente as modelos, traen á cidade de Nova York. Filmei 50 modelos de todo o mundo dicindo 50 trabalinguas diferentes orixinarios das súas culturas». Unha atípica e fresca visión das modelos allea aos peores estereotipos.

Fedellando neses «perigosos» tradutores automáticos e co paso intermedio polo inglés, aventurei a tradución dalgúns destes trabaliguas:

Mon père est maire, mon frère est masseur. Meu pai é alcalde, meu irmán é masaxista. (Francés / Canadá)

Der plappernde Kaplan pappt peppige Papp-Plakate an die klappernde Kapell'-Wand. O capelán balbucinte pega carteis de cartón na ruidosa parede da capela. (Alemán / Alemaña)

Als apen apen na-apen apen apen apen na. Cando os monos imitan os monos, os monos imitan os monos. (Neerlandés / Holanda)

Zeven zwarte zwanen zwommen in de zilte Zuiderzee. Sete cisnes negros nadan no Mar do Sur. (Neerlandés / Bélxica)

Døde røde rødøjede rådne røgede ørreder med fløde. Troitas afumadas con ovos mexidos e mermelada vermella con crema. (Danés / Dinamarca)

Nwanyi n'akwa akwa, ina-akwa akwa na okuko yili akwa nenu akwa ikwalakwa di nenu akwa? Señora modista, está vostede chorando porque a galiña puxo un ovo sobre o vestido que fixera e que estaba tendido na cama? (Ibo / Nigeria)

Nama mugi, nama gome, nama. Trigo cru, arroz cru e ovo cru. (Xaponés / Xapón)

E para os amantes dos trabalinguas e da diversidade lingüística aquí deixo esta ligazón con centos de trabalinguas achegados, de forma cooperativa, desde todos os recunchos do mundo. Mágoa que só uns poucos conten con versión en audio!

Solución ás «mensaxes ocultas na táboa periódica» (8-5-2013): fósforo - ouro - lantano - nobelio - neon - fluor - radio - carbono (Paula non é fraca: P Au La No Ne F Ra Ca) / einstenio - tantalio - sodio - argon - xenon - nitróxeno - titanio - sodio (Está na Arxentina: Es Ta Na Ar Xe N Ti Na) / prata - osíxeno - radio - titanio - einstenio - osíxeno - xenon - ferro (Agora ti es o xefe: Ag O Ra Ti Es O Xe Fe).