«Cifras e letras» para a sobremesa

Vaia remontada in extremis! Como acabamos de ver, esa «anestesia» supuxo o remate da estadía de 95 programas do máximo campión da versión galega de Cifras e letras: Fer (Fernando González Vázquez), profesor de autoescola de Cangas.

Postos a xogar coas palabras, non podia faltar a faceta televisiva da ludolingüística. E aí temos Cifras e letras. Cada sobremesa, milleiros de galegos (se o traballo ou a sesta o permite) enredamos a facer contas e a combinar letras co noso concurso máis veterano, que se emite desde o 2006.

Conducido por Paco Lodeiro, conta como expertos co físico Jorge Mira e coa escritora María Canosa (antes Yolanda Castaño). Trátase dunha adaptación do concurso orixinal francés Des chiffres et des lettres, que naceu aló polo 1956.

No que ás letras se refire, o xogo consiste en formar unha palabra o máis longa posible con nove letras (vogais e consoantes) proporcionadas aleatoriamente, e nun límite de 30 segundos. Cada letra da palabra formada supón un punto, e se é de 9 letras, como acabamos de ver, o premio son 18 puntos. Esta combinación de letras recorda á tecnica do anagrama, á que dedicaremos vindeiras entradas.

En fin, cal é a palabra máis longa que poderiades formar con cada unha destas series? Ollo, todas permiten facer voces de 9 letras.

O C E T C O L H A             A T R U G A T R A

H A C H E L C U M             R E R A F R I R A

Solucións á análise dos chistes de Luís Davila (12-4-2012): Prefixación (pre-parado - preparado)  / Homofonía (e vai - ebai) / Polisemia (seguro ‘contrato’ - ‘dispositivo’) / Paronimia (anual - anal).

O humor de Luís Davila [1]

Luís Davila publica as súas viñetas diarias no Faro de Vigo. Este humorista gráfico agasállanos cada mañá cunha ocorrente escena cómica, sempre co protagonismo da xente de a pé da súa terra natal, o Morrazo, e as súas vicisitudes cotiás: a crise económica, o desemprego, o fútbol, a terceira idade, as infraccións de tráfico, as contradicións entre modernidade e tradición... Uns personaxes e unhas situacións nas que todos nos vemos reflectidos. Podemos gozar da recompilación das súas creacións no blog O bichero ou tamén no volume impreso Jalisia Kaníbal.

Como xa vimos na entrada sobre o «Xenial Carrabouxo», un dos recursos máis frecuentes no ámbito do humor gráfico son os xogos de palabras. Os dobres sentidos que estes orixinan sempre dan pé a un sorriso.

En cada unha das catro viñetas anteriores domina un dos seguintes recursos: prefixación, homofonía, polisemia ou paronimia. Poderiades descubrir que recurso corresponde a cada unha?

Con seguridade, se vos mergullades no blog ou no libro citados, gozaredes de momentos de gran diversión e atoparedes algún outro exemplo destes recursos.

Solucións aos xeróglifos (30-3-2012): Doces e té (Doce sete) / Semella barato (Semellaba rato) / De Nigrán a Lugo (Denigran alugo) / As de ouro só (Ás de ouros o)

Mastropiero e a teoría do «cantaruxeo conceptual»

Aventuraríame a definir «cantaruxar» como ‘cantar sen articular palabras, simplemente emitindo algunhas sílabas sen significado que achegan musicalidade e ritmo’. 

A literatura popular galega está inzada de fermosos e sonoros cataruxeos, case onomatopeicos: «touporroutou», «tantarantán», «trispiristrás»...

Non hai moito un amigo envioume este vídeo no que se expón a novidosa teoría do «cantaruxeo conceptual», do célebre compositor Johan Sebastian Mastropiero (léase Les Luthiers). Na súa sabedoría musical, Mastropiero sontén que o «tarareo» ou «cantaruxeo», é dicir, o canto de sílabas sen significado, é un desperdicio poético. Segundo el, o compositor debe usar as propias palabras do texto para crear o cantaruxeo, aunando así valor semántico e musicalidade. Por exemplo, na súa composición «La excursión de los amigos» temos o fragmento que di: «ya pararon para comprar queso, y ahora, pararán para pan, pararán para pan».

Coma sempre, xeniais. Unha forma humorística e musical de presentar o xogo de palabras que coñecemos simplemente como... trabalinguas. Longa vida aos Les Luthiers!!!

Abracadabra! Palabras brancas para xantar!

   

Elvira Riveiro, profesora, poeta e tradutora, regalounos no ano 2008 o poemario Palabras brancas (finalista do premio Merlín). Un título para todos os públicos que entra a formar parte da nosa «bibliografía ludolingüística básica». Seguindo o espírito lúdico e creativo do grupo Oulipo, os seus 27 poemas naceron coa autolimitación de empregar unicamente a vogal «a». Unha «limitación» só formal, pois dese desafío creativo xurdiron pezas realmente expresivas e engaiolantes con todo tipo de temas: a paz, a igualdade de xénero, a ecoloxía, o amor pola lingua...  

 Ana

—Mamá, papá,
as palabras danzan? 

—As palabras danzan
a danza das algas,
as palabras cantan
samba nas gargantas,
as palabras saltan
nas camas, tras as sabas,
as palabras van
das carballas ás sabanas,
ar nas bafaradas,
mar das balandras:
as palabras
...
As palabras mancan,
as palabras sandan.

Marabillosos textos monovocálicos, especie protexida da nosa fauna ludolingüística que merecerá vindeiras entradas. 

Elvira Riveiro é ademais autora de interesantes materiais didácticos que nos achegan ao fascinante mundo dos xogos de creación literaria.

Xeróglifos [3]

Os primeiros xeróglifos en galego dos que teño noticia foron publicados da man de Paco Martín no suplemento educativo semanal en galego Axóuxere, do xornal La Región (editado entre xullo de 1974 e xaneiro de 1975). Os primeiros pasos dun pasatempo que, nunca mellor dito, dá moito xogo.

Mais sigamos coa nosa «gramática xeroglífica». Despois de vermos os xeróglifos compostos por un único concepto, toca falar dos que posúen dous ou máis (lembremos que poden ser letras, palabras, números, debuxos...). Dentro destes, os máis sinxelos son aqueles que se resolven pola simple adición ou xustaposición dos seus elementos (A + B). É dicir, sen facermos referencia ás súas características ou a súa posición, a solución xorde simplemente ao unirmos as designacións destes elementos e poñermos tamén en xogo outras técnicas que xa mencionamos na anterior entrada (calembur, sinonimia, dobres sentidos...)

Tendo en conta todo isto, aquí van uns «deberes» para estes días que se aveciñan. Á volta da Semana Santa xa darei as solucións.

Que che ofreceron de merenda?

Como ves o prezo deste coche?

                      

Que percorrido faredes mañá co autobús?

Roubáronvos todas as vosas xoias?

                 

Solucións aos xeróglifos (19-3-2012): É minúsculo (e minúsculo) / Falta un cuarto para as dúas / Nove nomes (noveno mes) / A ti nada (atinada).

Humor intelixente

Xa vimos na entrada dedicada ao Elucidario de Gonzalo Navaza a produtividade humorística do recurso da paronimia. Basta un pequeno cambio nunha palabra para lle dar un novo sentido cheo de comicidade e retranca (filolorxía, perifeira, deambulir, tabernícola...).

Este recurso aprovéitao de forma brillante o debuxante e humorista gráfico catalán Eduard Fortuny no seu blog humortonto.blogspot.com. Nel crea sinxelas pezas gráficas que ilustran en clave de humor as voces máis ocorrentes. Velaquí algunhas delas, que son válidas tamén en galego:

                                                  artellería                                         elevadora

                                                 himnotizar                             ornitorrinolaringólogo

                                                  minitauro                                        Al Capón                   

A pesar do título deste blog, trátase, sen dúbida, dunha magnífica mostra de «humor intelixente», humor ludolingüístico intelixente.

Seguro que a todos se nos ocorren outras divertidas ilustracións para voces coma tabernícola, deambulir, perceberancia, inverosimio ou outras recollidas no Elucidario. Alguén se anima?

  

Victor Orville e a orixe dos encrucillados

Lin por aí que nunha columna das ruínas de Pompeia existe un gravado cunhas palabras cruzadas que se poden ler, ben en sentido horizontal, ben en vertical. Se cadra, este é o primeiro vestixio de encrucillado do que temos constancia. Porén, das diversas versións que atopei sobre a orixe deste pasatempo, a que máis me gusta é a protagonizada por Victor Orville.

Corrían os primeiros anos do século XX. Preto da cidade inglesa de Oxford produciuse un tráxico accidente de automóbil con vítimas mortais. O condutor que o causou, Victor Orville, orixinario de África do Sur, resultou condenado a tres anos de prisión. 

Os remorsos mergullaron a Orville nunha fonda depresión. Pasaba as horas a ollar abstraído as lousas que pavimentaban a súa cela, dispostas regularmente en forma de grella. Na súa soidade, imaxinaba letras nestas lousas ata que descubriu que, combinadas de certo xeito, acababan formando palabras cruzadas vertical e horizontalmente. Despois dun tempo, o recluso acabou por pedir lapis, papel e un dicionario. Nas semanas posteriores dedicouse a poñer por escrito, en cadriños que el mesmo deseñaba, todos eses encrucillados, coas definicións de cada voz.

Xulgado como demente, Orville foi levado perante o médico do cárcere. Non imaxinaba o doutor que tamén el acabaría contaxiado pola maxia daquel estraño e fascinante pasatempo. O caso é que, animado polo médico da prisión, Orville enviou por correo a súa invención ao máis importante periódico de Cidade do Cabo: por un lado, a grella de cadros numerados e as definicións e, por outro, as correspondentes respostas. Na redacción do xornal pasaron horas a xogar cos encrucillados de Orville e de inmediato comezaron a ser publicados. O éxito destes pasatempos foi impresionante e outros xornais e revistas comezaron a pedirlle novo material ao seu inventor. 

Cando Victor Orville cumpriu por fin a súa condena, recibiu a cantidade de 2 millóns de libras en concepto de dereitos de autor. Convertido en millonario, pasou o resto da súa vida na súa terra natal creando máis xogos de palabras. Contan que na súa lápida, en Cidade do Cabo, hai deseñado un encrucillado. 

Por desgraza, no noso país a elaboración de pasatempos en galego non dá para se facer millonario. Con todo, si temos os nosos Victor Orville particulares: Darío Xohán Cabana e Paulino Novo. O primeiro hai agora xusto 25 anos que está a publicar encrucillados diarios en La Voz de Galicia e o segundo é tamén creador de pasatempos diarios para El Progreso e Diario de Pontevedra. 

Se queredes xogar a resolver encrucillados en liña, podedes atopar unha chea deles no Programa Prensa-Escuela (de La Voz de Galicia), da autoría de Carlos Ocampo, profesor e colaborador habitual neste xornal. E para todos aqueles interesados directamente en crealos (dunha forma menos «rústica» que imaxinar letras nas lousas do pavimento), pode ser útil o programa Hot Potatoes. Ánimo e a seguir o inspirador exemplo de Victor Orville!

Dobraxes lúdicas

Velaquí temos os xeniais irmáns Marx en Plumas de cabalo (1932), mais pasados pola peneira dos irreverentes Pichel Brothers. As súas dobraxes, con escenas de Pulp Fiction, Jackie Brown, Trainspotting ou O sarxento de ferro, levan xa varios anos a difundirse pola rede. Tamén circulan pola arañeira os vídeos de AsPelisComaNaCasa con esmendrellantes escenas dobradas de filmes como O padriño, O exorcista ou A chaqueta metálica. Humor sen complexos, enxeño e espírito lúdico.

Postos a xogar coa lingua, estas dobraxes supoñen unha boa alternativa para traballar a lingua oral en grupo a través das novas tecnoloxías. Un traballo sempre pautado: análise do vídeo coa conversa orixinal, creación dun novo guión baseado no humor e na parodia, ensaio e sincronización da dobraxe e, finalmente, gravación. Unha oportunidade ademais para desenvolver na práctica contidos como os niveis de lingua, as xergas, as variedades dialectais ou moitos outros. De feito, hai ben pouco xurdiron magníficas iniciativas como a do concurso de dobraxe organizado polo IES de Mugardos. 

E a xeito de despedida, gocemos destoutra escena d’O Imperio contraataca (dobrada por Hugo e Jose) e descubramos a «implicación» de Luke Skywalker a prol da normalización da lingua galega.

Definicions do Elucidario (21-3-2012):  Tabernícola: Home das tabernas. Bebuíno dos refrescos de cola prénsil. / Perceberancia: Actitude do que porfía na actitude de comer mariscos. / Morfeosintaxe: Rama da lingüística que estuda as frases que pronunciamos mentres durmimos. / Cantorsionista: Dise do cantante ou recitador de salmos que retorce todo o corpo para disimular o seu perfil de marabedí. / Repelento: Dise de certos individuos que se fan insoportables porque van moi amodo. 

Filolorxía para dignosauros?

 

  

Proseguindo coa idea da «bibliografía ludolingüística básica» xa me tardaba darlle entrada a algunha das obras dun dos mellores ludolingüistas do país: Gonzalo Navaza. E comezarei polo seu xenial Eludicario (1999).

Nunha nota a xeito de advertencia-prólogo, o volume preséntasenos como un texto milagrosamente recuperado despois de que un desgraciado incendio destruíse case toda a edición dun suposto Diccionario ortopédico da lingua galega (Edicións do Cumio, 1996, 654 páxs.), elaborado polo tamén apócrifo Fermín Cameselle. O certo é que este dicionario paródico xa se fora publicando, por entregas, nos anos oitenta no desaparecido Diario de Galicia.

Mais abonda de leria e gocemos dalgunhas das entradas desta «rareza bibliográfica»:

Deambulir: Andar a toda velocidade sen rumbo determinado.
Dignosauro: Réptil xigantesco da era secundaria, moi estirado de pescozo.
Eucarestía:  Situación económica en que os prezos soben a toda hostia dun día para outro.
Filolorxía: Ciencia que estuda certos desmadres no uso da lingua.
Inverosimio: Mono incrible.
Orgasno: Pracer de burros (Véxase bacasnal).
Perifeira: Arredores do mercado.
Rumbiode: Corpo xeométrico do que non se sabe que forma ten, porque como sempre anda bailando non para quieto.

Esta é só unha pequena mostra do catálogo de ocorrentes e perturbadores neoloxismos do Elucidario. A maior parte deles son voces paronímicas creadas por distintos procedementos: adición de letras (no comezo de palabra [prótese], no medio [epéntese] ou ao final [paragoxe]), supresión de letras (no comezo de palabra [aférese], no medio [síncope] ou ao final [apócope]) ou trocos na súa posición [metátese].

Unha mostra da mellor «filolorxía» galega, abofé!, que ademais dá pé a activar a nosa propia creatividade. Por exemplo, como definiríades estoutras voces tomadas do Elucidario?

Tabernícola - Perceberancia - Morfeosintaxe - Cantorsionista - Repelento

Ou, se cadra, poderiades crear o voso propio «Elucidario».

Xeróglifos [2]

Os xeróglifos constituíron o sistema de escritura dos antigos exipcios entre o 3300 a. C. e o século IV d. C. Hoxe, con este nome, designamos tamén un pasatempo que consiste en interpretar os signos (letras, números, debuxos...) contidos nun recadro para lle dar resposta a unha cuestión dada. Noutras palabras, podemos definilo como unha «adiviña gráfica».

Hai quen di que, fronte ao encrucillado (baseado máis no «saber cultural»), o xeróglifo ten un carácter máis «intelectual», xa que nel participa decisivamente a imaxinación e a creatividade. Eu concordo con esta idea. O xeróglifo é, no sentido máis literal, un «xogo de enxeño». Con todo, ao longo de diversas entradas intentarei ir amosando que, como toda linguaxe, o xeróglifo posúe certa «gramática»: un conxunto de regras que rexen a súa construción e a súa interpretación. Isto pode axudarnos a gozar máis á hora de resolvelos e tamén, por que non, á hora crealos. E comezaremos polas estruturas máis sinxelas: 

Todo xeróglifo presenta cando menos un único signo; é dicir, consta como mínimo dun elemento. Este pode ser, como xa indicamos, unha letra, un número, unha palabra, un debuxo... A resolución nestes casos consiste en nomear, definir ou dar sinónimos dese elemento, para logo descubrir nesas palabras (a través de dobres sentidos, do calembur ou doutras técnicas) a resposta á pregunta correspondente. Tendo en conta isto, poderiades resolver estes catro exemplos?

Que tamaño ten o tumor que lle detectaron?

Que problema tiñan Inés e Ana na recepción do hotel?

                                  

Revelouvos algún dato o confidente?

Canto me corresponde a min da herdanza?

                                                    

Canción completa (14-3-2012): Da banda de alá do río, / pin!, zas!, fogo, Nicolás! / sempre cantar escoitei, / rascataplás e, aghora, aghora, ai!, ai!, pum! / Eran os meus compañeiros / pin!, zas!, fogo, Nicolás! / rapaces que cantan ben. / rascataplás e, aghora, aghora, ai!, ai!, pum! // Da banda de alá do río, / pin!, zas!, fogo, Nicolás! / teño un can e unha cadela, / rascataplás e, aghora, aghora, ai!, ai!, pum! / Cando me escoitan cantare, / pin!, zas!, fogo, Nicolás! / unha laia e outro berra, / rascataplás e, aghora, aghora, ai!, ai!, pum!