Xeróglifos [7]

No capítulo de hoxe da nosa «Gramática xeroglífica» toca abordar outra clase de pistas que axudan a interpretar os xeróglifos. Trátase da cantidade de elementos que aparecen neles. A solución nestes casos inclúe referencias sobre se un elemento está só, se aparece un determinado número de veces, se aparecen elementos en exceso ou de sobra, se hai unha carencia ou falta algo...

Estas alusións á cantidade fanse mediante diferentes clases de palabras:

Pronomes numerais cardinais: un/unha, dous/dúas, tres, dez, doce, vinte, cen...
Pronomes numerais ordinais: primeiro/a, segundo/a, cuarto/a, décimo/a...
Pronomes numerais partitivos: metade, terzo/a, cuarto/a...
Pronomes cuantificadores: moito/a/os/as, algo, nada...
Verbos: sobrar, faltar...
Adverbios de cantidade: só, soamente, moi, menos, máis...

Velaí van outros catro xeróglifos nos que cómpre ter en conta este factor da cantidade. Quen se anima a resolvelos?

Que tomaches antes do churrasco?

Onde está a durmir o avó?

Quen falaba sobre Ana?

Acabastes nun bo posto a carreira?

Solucións aos xeróglifos (21-5-2012): Desconfío de Iria (Des con fío dei ría) / Nos ollos (Nó sol los –sol ao revés–) / Ana co seu pai (Anacos e u pa i) / Antes irei a Lugo (Ante si rei alugo)

O código de César

Desde a antigüidade, especialmente en época de guerras ou conspiracións, xurdiu a necesidade de buscar medios seguros e eficaces de transmitir mensaxes de xeito que non puidesen ser interpretadas por inimigos ou estraños. A criptografía, que provén dos termos gregos krypto (‘agochado, oculto’) e graphé (escrita), designa a arte de escribir estas mensaxes ocultas con claves secretas.

Segundo os historiadores, o emperador Xulio César (101 - 44 a. C.) é o creador dun dos primeiros métodos documentados de encriptación. Cóntase que para se comunicar cos seus xenerais empregaba un sistema moi simple de substitución en que cada letra era trocada pola terceira seguinte no alfabeto. 

Así escribiría César o seu promio nome con este sinxelo método de encriptación: CAESAR – FDHVDU. Poderiades descifrar a seguinte mensaxe escrita co código de César tomando como base o alfabeto galego? HPFDPXDPOH RV BRLRV GH ÑNPLZD. Por que non xogades a crear e interpretar outras mensaxes cifradas con este método? Nesta web podedes atopar un codificador automático desta clave de César (partindo do abecedario inglés).

Con todo, este método criptográfico non resulta demasiado difícil de descifrar. Hai dúas formas. Unha, digamos, é a «forza bruta»: irmos probando un por un todos os desprazamentos posibles (23 no alfabeto galego) ata dar co texto con sentido. Outra é a denominada «análise de frecuencias»: hoxe é coñecida a frecuencia con que se utiliza cada letra, como vemos neste estudo do IES Elviña e do CEIP Salgado Torres (A Coruña); así, de facermos unha análise estatística das letras máis e menos usadas nun texto amplo abondo, é posible reconstruír o texto orixinal.

LudoteGa: unha grande iniciativa

De cando en vez xorden iniciativas admirables e que chaman á esperanza dos que amamos o noso idioma: un grupo de pais e nais residentes en Barcelona, apoiados pola Asemblea Cultural Galega desta cidade, decidiron botar a andar a LudoteGa, un encontro lúdico de carácter periódico no que intentan proporcionarlles aos seus nenos a oportunidade de xogar e interactuar de forma natural en lingua galega. Nel hai música, xogos tradicionais, maxia... e, por suposto, xantar.

O éxito das dúas primeiras convocatorias foi máis alá das súas expectativas iniciais e agora xa teñen convocada unha nova LudoteGa para este 10 de xuño. Podedes ampliar información aquí.

No seu blog, teñen pendurado este fermoso vídeo dun dos seus primeiros encontros.

O máis triste é recoñecer que en moitos lugares do noso propio país, para que os nosos nenos e mozos poidan desenvolverse con normalidade en galego, como podemos ver aquí ou aquí, haberá que acabar recorrendo a iniciativas coma esta. En todo caso, parabéns LudoteGa!

O lobo! Os ollos o lombo do lobo!

O verso que serve de título a esta entrada é, na miña opinión, un dos de maior forza e maior beleza da nosa lírica. Trátase do quinto verso do poema «Cousos do lobo», do volume Os Eidos, de Uxío Novoneyra.

COUSOS do lobo!
Caborcos do xabarín!
Eidos solos
onde ninguén foi nin ha d´ir!
O lobo! Os ollos o lombo do lobo!
Baixa o lobo polo ollo do bosco
movendo nas flairas dos teixos
ruxindo na folla dos carreiros
en busca da vagoada máis sola e máis medosa...
Rastrexa
párase e venta
finca a pouta ergue a testa e oula cara o ceo
con toda a sombra da noite na boca.

Deseguido podemos escoitar o poema recitado polo propio autor, nunha gravación de 1969.

O verso en cuestión e o poema completo son unha mostra da fonda preocupación de Novoneyra pola forma poética e polo xogo coa linguaxe. Unha preocupación que se materializa no maxistral uso do fonosimbolismo (evocación de sensacións, sentimentos e realidades a través da expresividade dos fonemas). «O lobo! Os ollos o lombo do lobo!», un verso monovocálico con «o» pechado (o, lobo, ollos, lombo) que busca expresar escuridade, medo e sobre todo, como o propio Novoneyra recoñeceu, soidade: a soidade do lobo, o «príncipe da soidade» no Courel.

Como vemos nesta interesante web, elaborada polo alumnado do IES Castro da Uz (As Pontes), este xogo expresivo esténdese por todo o poemario, cargando dun intenso simbolismo a voz da natureza (a curuxa, o cuco, o vento...).

Por todo isto, Os Eidos, este clásico da lírica galega, pasa a formar parte da nosa «bibliografía ludolingüística básica».

Solucións aos cambios ortográficos (30-5-2012): Non quero máis, ela si.  – Non quero, mais ela si. / Apuremos ou non colleremos o tren.  –  Apuremos ou non, colleremos o tren. / Miguel chamoute, Carme.  – Miguel, chamoute Carme. / Non podedes cazar, rapaces.  –  Non podedes cazar rapaces. / Xoán vén cedo.  –  Xoán, ven cedo. / Neva moito, mais iremos á montaña.  – Neva moito máis, iremos á montaña. / O mestre dixo: Antón é un lacazán. – O mestre, dixo Antón, é un lacazán.

Mastropiero e as «faltas de horticultura»

Que pode ocorrer se pronunciamos mal unha palabra ou se facemos as pausas incorrectas nunha oración? Por que cómpre usar ben nun escrito os signos de puntuación, a acentuación e as demais convencións ortográficas? Les Luthiers, os xeniais mestres do humor ludolingüista que xa nos axudaron nunha entrada anterior, demostran nesta coñecida escena a grande importancia da ortografía.

Por aí circulan ademais unha chea de anécdotas «pseudoverídicas» ;-) que nos falan da importancia dos signos de puntuación. Por exemplo:

Contan que un soldado romano, antes de partir a unha campaña militar, foi preguntarlle polo seu futuro a unha sibila (o equivalente dos nosos videntes). A súa resposta foi: IBIS REDIBIS NON MORIERIS IN BELLO. Ou o que é o mesmo: «Irás non volverás morrerás na guerra». O caso é que o romano marchou para a guerra tan desacougado como antes de consultar a sibila xa que a mensaxe tiña interpretacións opostas segundo como se puntuase: «Irás, volverás, non morrerás na guerra». / «Irás. Volverás? Non. Morrerás na guerra».

Outra coñecida anécdota é a atribuída ao emperador Carlos V, que debía asinar unha sentenza que dicía así: «Perdón imposible, que cumpra a súa condena». Pero o monarca, segundo se conta, decidiu actuar con magnanimidade e cambiar a sorte do reo puntuando doutro xeito o texto: «Perdón, imposible que cumpra a súa condena».

A última historia apócrifa é aquela que conta que o gobernante arxentino Juan Domingo Perón decidiu pechar unha agarimosa carta á súa esposa deste xeito: «Evita bicos e apertas». E o caso é que non había ningún andazo nin epidemia naqueles días. Por sorte, Eva Perón sabía da impericia ortográfica do seu cónxuxe e que este quería dicir: «Evita, bicos e apertas» (ou iso supoñía).

E para rematar, algo de traballo: Quen se anima a trocar o sentido destes enunciados modificando a súa ortografía: signos de puntuación, signos de interrogación ou admiración, acentuación gráfica...?

Non quero máis, ela si.  –  ..................................................

Apuremos ou non colleremos o tren.  –  ..................................................

Miguel chamoute, Carme.  –  ..................................................

Non podedes cazar, rapaces.  –  ..................................................

Xoán vén cedo.  –  ..................................................

Neva moito, mais iremos á montaña.  –  ..................................................

O mestre dixo: Antón é un lacazán.  –  ..................................................

Pasatempos para Sermos Galiza

O pasado 17 de maio todos asistimos a un esperanzador nacemento: o semanario Sermos Galiza. Esta publicación de información xeral será o complemento do diario dixital que xa leva un tempo na rede. Un proxecto xornalístico, en galego e con óptica galega, realmente imprescindible e que vén encher un baleiro que nunca debeu existir. Longa andaina!

Desde o semanario ofrecéronme a posibilidade de colaborar cunha sección de pasatempos. Nese número especial do 17 de maio, apareceron xa os primeiros xogos: un encrucillado e un enigma. O encrucillado (que terá unha periodicidade semanal) é, sen dúbida, o pasatempo ludolingüístico máis clásico e de maior aceptación popular. O enigma (que será quincenal) pode resultar menos coñecido, con todo xa ten unha gran tradición na prensa doutros lugares (Cataluña, Italia, Gran Bretaña...). Despois de veren a luz na edición en papel, procurarei ir pendurando estas colaboracións aquí, en Xogosdelingua, na sección «Pasatempos Sermos Galiza» que podedes atopar xa na barra lateral.

Mais deixemos de mirarnos o embigo. Aquí deixo, como rescurso, un enlace de galego.eu (unha web que xa visitamos nunha entrada anterior) con diversos encrucillados en galego que se poden resolver online. Son obra de Anxo González Guerra e de Victoria Ogando Valcárcel.

Accedendo a estoutra ligazón, os amigos/as dos pasatempos de máis de 16 anos teñen o tempo xustiño (ata o 31 de maio) de participar no concurso «Exercita a túa lingua: usa o galego» (convocado polo Concello de Lugo), que propón resolver unha sopa de letras e un encrucillado da autoría de Darío Xohán Cabana. Por certo, un encrucillado apaixonante que, penso, é o máis grande feito na nosa lingua.

E para rematar, a xeito de brincadeira, velaí vai un interesante vídeo publicitario brasileiro no que se dá conta dunha novidosa aplicación dos encrucillados (ou «palavras cruzadas»). Ah!... E se algunha casa comercial está interesada en repetir a experiencia, aquí me ten. ;-)

Robots bertsolaris

Ano tras ano, día tras día, os avances na lingüística computacional déixanme abraiado. Bancos de datos terminolóxicos, procesadores de texto, correctores ortográficos, tradutores automáticos, programas de recoñecemento e de síntese de voz... e agora a guinda: os «robots bertsolaris».

Os bertsolaris son os equivalentes dos nosos regueifeiros. A esencia común da súa arte é a disputa dialéctica a base de coplas creadas coas ferramentas do enxeño, da retranca, do dominio da palabra e da capacidade de improvisación.

Velaquí a noticia, do 18-04-2012. 

A información que circula pola prensa conta que os robots que competiron ese día, Galtzagorri e Tartalo, son froito das investigacións de tres grupos de traballo da UPV (Universidade do País Vasco). Case nada: instalar memorias de bertsos clásicos, buscadores semánticos, programas de creación de versos e de rimas, sintetizadores de voz... e xa temos uns verdadeiros bertsolaris robóticos.

O xogo constaba de varias probas: dadas unhas palabras, improvisar un verso; cantar un verso surrealista aleatorio ao que se debía responder; compoñer versos cun número concreto de sílabas e cunha rima determinada... Finalmente, os bertsolaris humanos resultaron vencedores, mais... por canto tempo?! Quen non lembra a derrota do campión xadrecista Garri Kasparov «a mans» do computador Deep Blue?!

Desde aquí, unha animosa suxestión para os avantaxados investigadores do Seminario de Lingüística Informatica da Universidade de Vigo: Non sería fantástico seguir o exemplo dos colegas vascos e crear robots que emulen as nosas regueifas populares ou as nosas tenzóns medievais?

Solucións aos xeróglifos (21-5-2012): Desconfío de Iria (Des con fío dei ría) / Nos ollos (Nó sol los –sol ao revés–) / Ana co seu pai (Anacos e u pa i) / Antes irei a Lugo (Ante si rei alugo)

O poder das palabras e das imaxes

Anthony Nold é un mozo estadounidense cun gran talento para a ilustración. Nesta web podes atopar brillantes mostras do seu traballo e, de todas elas, a que máis me fascina é a que vemos deseguido. Unha semente que xermola e medra ata se converter nun orixinal xogo de agudeza visual. O propio Nold presenta o reto ao comezo da animación: «Intenta descubir todas as palabras ocultas no debuxo». Ánimo e a exercitar a agudeza visual.

Que? Como foi a pescuda? Epic, awesome, notorious, freedom, stupid, hate... e moitas outras. E para rematar, unha lúcida cita do autor sobre o poder das palabras: Words aren´t just a bunch of letters. They are quite powerfull. Be sure to choose the ones you use carefully («As palabras non son só unha morea de letras. Elas son moi poderosas. Asegúrate de escoller as que usas con coidado»).

O vídeo anterior está elaborado, como outros de Anthony Nold, mediante stop motion, unha vella técnica de animación que logra crear ilusión de movemento mediante fotografías sucesivas de obxectos estáticos lixeiramente modificados.

Moitas escenas animadas que circulan pola rede están realizadas deste xeito, tan laborioso como efectivo. Velaquí outra mostra das posibilidades desta técnica cun fermoso vídeo do obradoiro de stop motion da aula de Plástica do IES As Barxas (Moaña) e tamén un titorial sobre como foi o proceso de creación.

Xeróglifos [6]

 

Neste novo capítulo da nosa «Gramática xeroglífica» centrarémonos nas palabras que aparecen no pasatempo e en como interpretalas. O significado destas voces ofrece a chave para darmos coa solución. Toca, daquela, falarmos das relacións semánticas. 

Ás veces cómpre recorrermos á sinonimia (relación entre varios significantes que coinciden nun só significado).

Sinonimia

arrendar = alugar

regalo = agasallo

Noutras ocasións intervén a hiponimia (relación entre un termo concreto con outro máis amplo que inclúe o anterior) ou a hiperonimia (relación entre un termo amplo con outro máis concreto incluído no anterior).

                                            Hiponimia                                             Hiperonimia

                                     Eume, Lérez... < río                               mes > xaneiro, febreiro...   

                                     luns, martes... < día                                      nota > dó, re...      

Se en cada caso substituímos as palabras dos xeróglifos polo sinónimo, polo hipónimo ou polo hiperónimo correcto, xa temos boa parte do camiño percorrido.

Tendo en conta o visto nesta entrada e nas anteriores, propoño «romperdes a cabeciña» con outros catro xeróglifos:

Quen cres que che roubou o anel?

Onde che deu a pelota?

Con quen foi Ana ao médico?

Vas ir agora a Sarria?

Solucións aos anagramas (17-5-2012): Virus alemán – Manuel Rivas / Arlequín ou corvo – Álvaro Cunqueiro / Salto de corsaria – Rosalía de Castro / Ser eu a morte – Teresa Moure

Solucións aos xeróglifos (2-5-2012): Atrasa (A tras a) / Debe entregalos o luns (De be entre galos o L uns) / Desconfío da noiva (Des con fío dá noiva –avión ao revés–) / Iria en Ribadavia (I ría enriba da vía)

Máxicos anagramas literarios

O anagrama é o xogo que consiste na transposición das letras dunha ou de varias palabras co obxectivo de formar outras diferentes. Por exemplo: carbón – branco / setenta erros – terra sen tose. 

A ilustración superior amosa, de forma gráfica, a formación dun dos anagramas literarios máis célebres dos últimos tempos. O antagonista de Harry Potter na súa saga é Lord Voldemort, cuxo verdadeiro nome é Tom Marvolo Riddle. O máis curioso é que este xogo anagramático debeu ser «retocado» nas diferentes traducións da novela. Como ben explican aquí, o enunciado «I am Lord Voldemort» varía en cada lingua e, daquela, tamén debía variar o nome orixinal do personaxe.

Inglés – I am Lord Voldemort – Tom Marvolo Riddle
Galego – Milord Voldemort – Tom Morlov Riddle
Castelán – Soy Lord Voldemort – Tom Sorvolo Ryddle
Francés – Je suis Voldemort – Tom Elvis Jedusor
Italiano – Son io Lord Voldemort – Tom Orvoloson Riddle

Anagramas e literatura viaxan da man desde hai moito tempo:

Disque os primeiros xogos deste tipo creounos Licofrón de Calcis, poeta e gramático de Alexandría, que lle dedicou ao rei Ptolemaios (Ptolomeo) o anagrama Apo melitos (‘que provén do mel’) e á raíña Arsinoe estoutro: Ion Eras (‘violenta de Xuno’).
O poeta surrealista francés André Breton criticou o apego aos cartos de Salvador Dalí cun corrosivo anagrama do seu nome: Ávida Dollars.
O nome de pía de Nélida Piñón, a consagrada escritora brasileira descendente de emigrantes galegos, é un anagrama do nome do seu avó Daniel.  
O poemario Seraogna (1976), de Alfonso Pexegueiro, é un anagrama que agocha o topónimo Angoares (Ponteareas), lugar natal do autor.
Valentín Paz Andrade, homenaxeado hoxe 17 de maio, fixo un fermoso agasallo a Alfonso Daniel Rodríguez Castelao creando un enxeñoso e evocador anagrama co seu nome: Estrela zodiacal, guiador noso na fe.

E a lista segue e segue.

Se vos presta xogar a facer (ou resolver) anagramas, recomendo lapis e papel. Mais, en todo caso, como axuda, aquí deixo os enlaces de tres xeradores automáticos de anagramas: un en portugués, outro en castelán e outro en inglés. Por desgraza, de haber algún en galego, descoñézoo.

E finalmente, un reto: Podedes descubrir que nomes de escritores/as galegos encerran estes catro anagramas?

Virus alemán – ........................

Arlequín ou corvo – ........................

Salto de corsaria – ........................

Ser eu a morte – ........................