Eses curiosos acrósticos

Que teñen en común os poetas galegos Xoán Manuel Pintos e Lois Pereiro? Pois que ambos os dous son autores dos poemas acrósticos máis célebres da nosa literatura. Un acróstico, como seguramente xa saberedes, é unha composición literaria construída de tal xeito que, tomando ordenadamente as letras iniciais, medias ou finais de cada verso, estrofa ou parágrafo, se forma un enunciado que determina toda a peza. 

Queira Dios que esta gaita ben tocada
Un recordo lle valla ó bon gaiteiro,
E que millenta mais unda o primeiro
Veñan tocar tamén a Galicia amada.

Inda premita Dios que sea soada
Voando muy vistoso o meu prumeiro
Arrolando cos chios do punteiro
Garrido se mostrando coa alborada.

Avante vaia en tod'as romerias
Levada polas vilas e arredores.
Inda sea a maestra das folías.

Calada nunca estea. E de primores
Inzando os sons preñados, e alegrías,
A busquen homes legos e doutores.

                                 Xoán Manuel Pintos, A gaita gallega

               Acróstico

Somentes
intentaba conseguir
deixar na terra
algo de min que me sobrevivise

sabendo que debería ter sabido
impedirme a min mesmo
descubrir que só fun un interludio
atroz entre dous muros de silencio

só puiden evitar vivindo á sombra
inocularlle para sempre a quen amaba
doses letais de amor que envelenaba
a súa alma cunha dor eterna

sustituindo o desexo polo exilio
iniciei a viaxe sen retorno
deixándome levar sen resitencia
ó fondo dunha interna
aniquilación chea de nostalxia 

                  Lois Pereiro, Poesía última de amor e enfermidade

No acróstico de Pintos revélase unha vibrante exaltación patriótica («Que viva Galicia!»). No de Pereiro faise evidente a consciencia da enfermidade que o consumía («sida», repetido varias veces). Aquí tedes unha emocionante lectura recitada deste último poema por parte de Xosé Luís Méndez Ferrín, ex-presidente da Real Academia Galega.

Aínda que ás veces os acrósticos son usados como recurso mnemotécnico, é dicir, como técnica para recordar mellor algo, no ámbito da literatura adoitan empregarse como xogo para encriptar todo tipo de mensaxes: o nome do autor, o nome da persoa á que se lle dedica a composición ou, como nos exemplos anteriores, unha idea relacionada co texto.

Na literatura universal podemos atopar os máis variados poemas acrósticos, por exemplo: Fernando de Rojas incluíu a mensaxe «El bachiller Fernando de Royas acabó la comedia de Calisto y Melibea y fue nacido en la Puebla de Montalván» nas iniciais dos versos do prólogo da traxicomedia castelá La Celestina. O texto completo do himno nacional holandés, composto de quince estrofas, tamén é un acróstico, xa que as primeiras letras de cada estrofa forman o nome do seu autor: Willem van Nassov. Lewis Carroll incluíu nun poema acróstico o nome completo de Alice Pleasance Liddell, a nena que lle serviu de inspiración para a personaxe protagonista de Alicia no país de las marabillas e de Alicia a través do espello.

Por último, nesta ligazón, nesta ou nestoutra podemos comprobar como a técnica do acróstico resulta moi rendible á hora crearmos poemas. Animádevos a seguir o exemplo!

Steve Kulick, campión dos encrucillados

Velaquí a Steve Kulick: brillante campión de resolución de encrucillados. Como di o comenzo do anuncio (en inglés): «non é doado ser un campión». Este título cómpre gañalo a pulso con duros adestramentos. Traballar día a día a capacidade de concentración, a velocidade co lapis e, sobre todo, a riqueza de vocabulario. ;-)

Este anuncio publicitario da lotaría oficial do estado de Oregón achéganos, en clave de humor, ao fenómeno dos campionatos de encrucillados. Nesta web ou neste vídeo, vemos como estes torneos ludolingüísticos teñen gran tradición no ámbito anglosaxón. Con todo, tamén os podemos atopar máis preto de nós, coma o recente Campionato de Euskal Herria de Encrucillados, unha envexable iniciativa normalizadora organizada pola revista de pasatempos en éuscaro Luma.

Todos estes campionatos desenvólvense coa mesma estrutura: ante o público, varios finalistas resolven, por separado e á vez, un mesmo encrucillado. Illados do seu arredor por auriculares, dispoñen dun tempo límite e quen primeiro remata correctamente é o gañador ou gañadora. Para os demais asistentes, ese tempo é amenizado por músicos, cómicos ou outros artistas.

En fin, todo un exemplo de como gozar do idioma cun chisco de san espírito competitivo.

Solucións á análise dos chistes de Nachortas (26-10-2012): Polisemia (costas = ‘ribeiras’ - ’lombo’) / Aférese ([r]ico - [p]obre) / Antonimia (‘subir’ - ‘baixar’) / Polisemia (carreira = ‘conxunto de estudos’ - ‘acción de correr’) / Sufixación (socorro - socorristas).

O humor de Nachortas

 

 

 

Ignacio Hortas Rodríguez, máis coñecido como Nachortas, é un dos debuxantes máis experimentados do noso país. Como caricaturista e humorista gráfico, publicou en diversos «fanzines», revistas de humor e xornais (Mondongo, Xo, Valiundiez, Das Capital, Can Sen Dono ou Diario 16 de Galicia). Na súa faceta de ilustrador, colaborou con varias editoras (Galaxia, Do Cumio, Xerais...).

Na actualidade, podemos gozar periodicamente das súas viñetas no suplemento económico dominical Mercados de La Voz de Galicia e na edición comarcal de Arousa deste mesmo xornal. No primeiro caso, os protagonistas das viñetas son un mendigos a pedir na rúa e, no segundo, uns paisanos dos de boina encasquetada. Todos eles nos ofrecen súa visión lúcida e irónica de calquera tema: a crise económica, a actualidade local, o boom inmobiliario, as diferenzas interxeracionais, a corrupción política...

E non poucas veces Nachortas acode, como recurso chave nas súas viñetas, aos xogos de palabras. Por exemplo, nos chistes que encabezan a entrada empréganse estes recursos: aférese, sufixación, polisemia e antonimia. Podedes identificar en cales?

Ah!, e para rematar, velaquí unhas interesantes ligazóns especializadas en humor gráfico galego: eivados.com, oimperdibel.blogspot.com.es e humorgz.blogaliza.org. Seguro que gozaredes con elas.

Siniestro Total: ludolingüistas

Aí queda, ben grande para que non se perda detalle. Unha portada xenial para un disco memorable dos vigueses Siniestro Total, daquela cando o rei era o vinilo. Sobre un fondo de rabudo amarelo, un xeróglifo (en castelán) a xeito de título.

A portada no seu conxunto foi deseñada por Pepo Fuentes, colaborador habitual do grupo. Unha letra «D» maiúscula de gran tamaño. Debaixo dous debuxos de órganos sexuais (masculino e feminino) moito máis pequenos. Logo, a pregunta «¿Como se llama este disco?» A resposta, grazas ao recurso do calembur: Gran de sexitos = Grandes Éxitos. Xenial!

Grandes Éxitos foi o primeiro álbum recompilatorio de Siniestro Total. Contiña temas inéditos e caras B perdidas. O máis curioso é que, aínda sendo o ano 1986, o selo independente DRO decidiu censurar absurdamente as primeiras edicións eliminando o xeróglifo, como podemos ver aquí. «Cousas veredes!»

En fin, coa movida viguesa dos 80 en pleno revival co musical Galicia Canibal e en homenaxe aos irreverentes Siniestro, aquí deixo, para o noso karaoke, a ligazón de «A onde vas rapaz?», un dos temas senlleiros do Xabarín Club, e tamén este vídeo do seu «Corta o pelo, landrú», vibrante versión do clásico «Sunshine of your love» de Eric Clapton.

Ronseltz: poemas para ler con casco

Poucas obras supuxeron para a literatura galega un refacho tan fresco de irreverencia e sentido do humor como o poemario Unicornio de cenorias que cabalgas os sábados (1994), do colectivo Ronseltz. Este grupo poético, que polas datas de publicación do libro xa estaba disolto, botara a andar na Coruña dez anos antes. Formábano os mozos Xoán Carlos Rodríguez, Manuel Cortés, Serxio Iglesias, Xabier Cordal e Miguel Anxo Montes (máis coñecido como Miki Nervio).

O propio nome do grupo era xa todo un síntoma do seu afán transgresor e lúdico. Como eles mesmos declararon, no seu primeiro recital, entre rolda e rolda de cervexas, probaron un cóctel de ron con sifón: Ronseltz. De aí xurdiu a idea de converter este xogo de palabras en nome do grupo, que ademais era unha referencia directa a Ronsel, histórica revista poética da vangarda galega de comezos do século XX.

Nas primeiras páxinas do volume pode lerse esta declaración de intencións: «O poema é unha pedrada na cabeza. Por iso lles recomendamos aos leitores que usen casco». E os amigos de Ronseltz abofé que tiraban a dar! Das súas «pedradas» non quedaba libre ningunha «vaca sagrada» das nosas letras: desde os trobadores medievais, parodiados sen pudor nin prexuízos; ata Uxío Novoneyra, ameazado con pasar os seus Eidos pola concentración parcelaria; pasando por Manuel Antonio, que viu a súa Ría de Arousa convertida en escenario do narcotráfico neste coñecido caligrama.

Unicornio de cenorias que cabalgas os sábados é, en definitiva, unha desas estrañas pezas únicas, hoxe xa descatalogada, que non debe faltar na nosa «bibliografía ludolingüística básica», aínda que só sexa por esta xenial definición de Galicia: 

Galiza
Todo na miña terra é paisaxe
Menos traxe,
paxe
e garaxe.

Por último, a xeito de peche, aquí deixo a Carlos Blanco nun recital-presentación do poemario na sala Nasa aló polo 1995.

Os misteriosos anagramas de Galileo

Os homes de ciencia na Europa do século XVII empregaban adoito mensaxes en forma de anagrama para lles comunicar aos seus colegas calquera descubrimento. Isto tiña dúas xustificacións: a primeira, poder reclamar con posterioridade a paternidade do achado ofrecendo sen máis a solución coa mensaxe correcta; a segunda, e non menos importante, evitar problemas coa Inquisición, fanática defensora dos dogmas da Igrexa Católica.

Un destes «eruditos anagramáticos» foi o astrónomo e físico Galileo Galilei (1564-1642), que, como é sabido, sufriu a persecución da Igrexa por defender a teoría heliocéntrica de Copérnico, segundo a cal a Terra non era o centro do Universo, senón que xiraba arredor do Sol coma os demais planetas.

En agosto de 1610, Galileo fíxolle chegar ao seu amigo e colega Johannes Kepler (1571-1639) unha carta con este texto: 

SMAISMRMILMEPOETALEUMIBUNENUGTTAUIRAS 

A incomprensible mensaxe era un anagrama co que Galileo encriptara unha recente descuberta. Kepler, afeito a resolver misteriosas mensaxes coma esta, «desenleou» así o texto: 

SALVE UMBINISTINEUM GEMINATUM MARTIA PROLES. 

[Salve, ardentes xemelgos fillos de Marte]

O alemán interpretou deste xeito que Galileo viña de descubrir que Marte tiña dous satélites.

En novembro, o italiano comunicou a solución. O verdadeiro texto oculto era: 

ALTISSIMUM PLANETAM TERGEMINUM OBSERVAVI. 

[Observei o planeta máis alto en triple forma]

É dicir, o que realmente acababa de descubrir eran os aneis de Saturno (o planeta máis elevado no firmamento), mais debido á pouca resolución do seu telescopio pensara que eran dúas lúas, unha a cada lado do planeta.

Pouco despois da primeira mensaxe, Galileo envioulle a Kepler este segundo anagrama: 

HAEC INMATVRA A ME JAM FRVSTRA LEGVNTVROY. 

[Intenteino en van demasiado cedo]

Kepler de novo afrontou o reto criptográfico e creu descubrir esta interpretación:

MACULA RUFA IN JOVE EST GYRATUR MATHEM, ETC. 

[En Xúpiter hai unha mancha vermella a xirar matematicamente]

Con todo, ás poucas semanas, Galileo revelaba que o seu texto secreto era estoutro: 

CYNTHIAE FIGURAS AEMULATUR MATER AMORUM. 

[A nai do amor emula a forma de Cynthia]

O verdadeiro achado de Galileo era que Venus (a nai do amor), a xirar arredor do sol, presentaba fases como as da Lúa (cuxo nome poético é Cynthia).

O máis misterioso do caso, alén do xogo de cifrado e descifrado, é que as dúas interpretacións erradas de Kepler desveláronse finalmente correctas séculos máis tarde: 

Hoxe sabemos que Marte ten realmente dúas pequenas lúas (Phobos e Deimos). Foron descubertas polo estadounidense Asaph Hall en 1877 empregando un telescopio centos de veces máis potente ca os de Galileo e de Kepler.

Xúpiter efectivamente ten unha xigantesca tormenta vermella en movemento que persiste ata os nosos días, mais coincídese en aceptar un debuxo do alemán Heinrich Samuel Schwabe feito en 1831 como a primeira referencia do seu descubrimento.

En fin, misteriosos anagramas cunha segunda interpretación dun abraiante valor premonitorio, xa que explicaban un feito imposible de coñecer no momento en que foron creados e descifrados. Un dos enigmas máis intrigantes da astronomía.

Outra forma de lermos cómics

A lectura dramatizada é unha técnica habitual nas nosas aulas. O novidoso do video anterior, elaborado polo alumnado do IES Ferrolterra (de Ferrol), é que a obra dramatizada é un cómic. En concreto, trátase do álbum A mansión dos Pampín (2005), de Miguelanxo Prado, un volume creado no marco do Proxecto Terra do Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia (COAG) e que aborda, en clave de humor, temas como a burbulla inmobiliaria, o feísmo arquitectónico, o caos urbanístico... e, de fondo, o pouco amor polo noso.

Este tipo de dramatizacións permite mellorar a destreza lectora á vez que fai máis ameno o achegamento ás obras literarias. E esta técnica vólvese moito máis completa e enriquecedora se, ademais, se plasma nun vídeo coma o anterior. Con paralelismos evidentes coa técnica da dobraxe, cómpre organizar o traballo en equipo, dixitalizar as viñetas, ensaiar e gravar a lectura, buscar música e efectos sonoros, montar o vídeo e o audio de forma sincronizada e moitas cousas máis.

En fin, unha peza admirable esta dos amigos do IES Ferrolterra, un traballo que leva xa máis dun ano a difundirse pola arañeira. Que cunda o exemplo!

«Was it a cat I saw?»

Declárome un fervente admirador de Martin Gardner, xenial científico estadounidense divulgador de xogos de enxeño e de matemática recreativa. Un dos seus libros máis engaiolantes é Mathematical Puzzles of Sam Loyd (editado en castelán co título de Los Acertijos de Sam Loyd). Nel recolle unha escolma de enigmas matemáticos do seu paisano Sam Loyd, outro marabilloso creador de enredos. Deseguido presento un destes problemas, que á súa vez se inspira noutra obra mestra: Alicia no país das marabillas, de Lewis Carroll. Deixo o texto íntegro traducido ao galego e a ilustración que o acompaña:

 

Lembremos as notables experiencias de Alicia co gato de Cheshire, que tiña o costume de desaparecer no aire ata que del só quedaba o seu sorriso irresistible. Cando Alicia viu por primeira vez o seu amigo felino, quería saber que tipo de animal era, e posto que na Terra das Marabillas as preguntas se formulan sempre por escrito, escribiu a súa pregunta. Mais, como alí ademais as cousas adoitan lerse de adiante cara a atrás e viceversa, escribiuna como se mostra na ilustración. Isto permítelles aos lectores comezar e rematar onde lles pete, como farían no país das marabillas.
O problema é: de cantas formas distintas se pode ler a pregunta de Alicia, «Was it a cat I saw?» (Era un gato o que vin?) Comece por calquera W, móvase ás letras adxacentes ata chegar ao C central e, deseguido, volva cara ao borde. Pode ir cara a arriba, cara a abaixo, cara a dereita e cara a esquerda.

Aí tedes o enigma. Veña, mans (e mente) á obra!  

Xa imaxino que hai grandes matemáticos entre vós e que non tardariades en calcular cantos camiños palindrómicos (WASITACATISAW) se poden facer nesta grella de letras; con todo, para os que coma min teñan menos habilidade para o cálculo, tamén ofrezo o texto da solución orixinal.

Moitos bos matemáticos incorreron no erro de intentar resolver este problema sobre a base de que hai 24 puntos de partida e igual número de finais. Supuxeron que o cadrado de 24, é dicir, 576, era o número de posibilidades. Pasaron por alto as rutas laterais que ofrecen 252 xeitos de chegar ao C do centro, e como hai igual número de maneras de regresar aos W, o cadrado de 252 é a resposta correcta, isto é, hai 63.504 maneiras diferentes.

Na arañeira dei con esta ligazón que nos dá (en inglés) unha explicación máis gráfica, ampla e detallada da solución deste encantador problema, a medio camiño entre o xogo matemático e o lingüístico.

Escatumbararibê

Se cadra, xa coñeciades este vídeo que leva desde o 2007 circulando pola arañeira. Unha fermosa canción-trabalinguas cunha coreografía engaiolante de mans e vasos. Trátase da adaptación da peza tradicional brasileira «Escatumbararibê» feita por Viviane Beineke e Sérgio Paulo Robeiro de Freitas, coordinadores do proxecto pedagóxico-musical Lenga la Lenga.

Velaí vai a letra completa por se, en grupos, vos animades a interpretala.

Escatumbararibê

Zum Zum Zum
Escatumbararibê
Escatumbararibê
Escatumbatinga
Auê sarubê abá
Escatumbararibê
Escatumbatinga.

E aquí podedes descargar un PDF coa partitura completa e tamén con intrucións para a coreografía. Ánimo!

Unha magnífica combinación de tradición oral, música e xogo que aos poucos foi gañando seguidores na rede. Coma estes dous rapaces que interpretan a nosa cantiga popular «Miña nai, miña naiciña», cun coidado acompañamento de percusión (mans, vasos e mesa) ideado por Juan Parga Cervelo, un dos fundadores da aCentral Folque, proxecto pedagóxico arredor da música tradicional galega.

Outro membro máis da familia «-grama»

Xa caeriades na conta de que por estes lares de Xogosdelingua hai moita «grama» e non me refiro a ningunha herbácea, senón a esa «-grama» grega que fai referencia á letra: anagramas, pinacogramas, pangramas, caligramas, tautogramas, lipogramas... E por se xa non tiveramos dabondo, hoxe chega outro membro da familia: os ambigramas.

Aquí deixo este vídeo creado polo deseñador gráfico John Moore, con música de Angel Rada, ambos os dous venezolanos. Cun psicodélico aire sesenteiro, ofrécenos unha chea de fermosos ambigramas.

Como xa poderiades comprobar, un ambigrama é unha palabra ou unha frase escrita de tal xeito que admite dúas lecturas: unha na súa posición normal e outra dándolle a volta verticalmente 180º. Para entendelo mellor, poñerei o exemplo dun «ambigrama natural» da nosa lingua: OSO, que se le igual boca arriba a boca abaixo.

Polo que puiden pescudar, o primeiro «ambigrama artificial» recoñecido é o logotipo da marca de mistos chump aparecido na revista británica Strand aló por xuño de 1908.

Desde entón, os ambigramas convertéronse nun excelente exercicio de creatividade para todos os amantes do deseño, con múltiples aplicacións comerciais: logos de empresas, tatuaxes, obxectos de regalo...

Aquí e aquí deixo as ligazóns de dúas páxinas (en inglés) que ofrecen xeradores automáticos de ambigramas. Aínda que teñen fin comercial, podedes xerar ambigramas virtuais coas voces que desexedes sen necesidade de pagamento.