Entre a tipografía e a danza

Dáme un par de corpos e fágoche nun instantiño as letras que queiras. Esa é a idea de «Ti dás o tipo», unha fermosa campaña do Servizo Galego de Saúde a prol da doazón de sangue e que lembra outros alfabetos creados do mesmo xeito.

Certamente é, como vemos aquí, unha idea divertida e motivadora para traballar en idades temperás a aprendizaxe das letras e, á vez, a exploración do propio corpo. 

Claro que tamén pode resultar unha expresión artística de primeira orde. Unha mestura perfecta de tipografía e danza. Costas que se dobran, brazos que se estarrican, pernas que se cruzan e corpos que se abrazan: así van xurdindo as letras todas, unha tras outra. Como neste «Alphabet des corps», cun bailarín e cunha bailarina modelando os seus corpos nus ata formar o abecedario inglés completo. Abraiante!

Amancio Ortega, ludolingüista

Amancio buscaba un nome para o... primeiro negocio da súa vida! A historia está chea de exemplos de marcas que naceron por casualidade, sen unha estratexia preconcibida, e se converteron en iconas universais. No caso da marca Zara pódese afirmar que o seu nacemento se debe a unha combinación de casualidades, aínda que a idea partiu dun famoso filme protagonizado por Anthony Quinn. O máis probable, como explica un colaborador de Amancio Ortega, é que este quedara impactado polo papel que interpretou Quinn no filme Zorba, o grego, que se estreou en 1964, mais non chegou a España ata dous anos máis tarde: «Nalgún cine da Coruña, Ortega gozou con aquel perxonaxe case mítico, loitador, amante da vida, con ganas de progresar e de transmitir esforzo e ledicia. Moitas destas calidades tíñaas Ortega e á súa futura tenda de roupa na Coruña decidiu poñerlle “Zorba”». [...]
Amancio Ortega identificouse co personaxe de Zorba polas súas ganas de vivir cada momento, participar, asumir un papel importante e activo, e rexeitar a pasividade de quen se deixa levar pola vida, en lugar de tomar as rendas e dirixir o seu propio destino. Por isto escolleu a palabra «Zorba» como nome para a súa primeira tenda.
Mais cando Amancio Ortega comprobou que non podía rexistrar a súa nova empresa con aquel nome tirado da gran pantalla, porque xa estaba rexistrado como marca e patente, a decepción transformouse nunha nova oportunidade. Daquela volveu consultar cos seus colaboradores e familiares a posibilidade de atopar un nome curto, que se parecera ao de «Zorba». E xogou coas letras, combinounas e buscou a eclosión e a potencia do feminino «a» que foi gañando protagonismo ata quedar para sempre. E quedou para formar unha verba curta, de tan só catro letras, que significa «millo» na lingua quechua da antiga cultura incaica: acababa de nacer Zara.

David Martínez, Zara: Visión y estrategia de Amancio Ortega (tradución)

Nunca saberemos se o éxito da Zara (e de todo o imperio Inditex) sería o mesmo de non aparecer, naquel intre, o Amancio Ortega ludolingüista. Que vendería máis: «Zorba» ou «Zara»? Imaxino o señor Ortega a garabatear sobre un anaco de papel anagramas de «Zorba», dando voltas e reviravoltas á secuencia de letras, tirando unhas e engadindo outras. Vese que mantivo o «z» inicial e o «a» final (alfa e omega invertidos, que curioso!). E como mandan os cánones, deu cun nome breve, sonoro e fácil de lembrar. Unha marca que, ao contrario de «Zorba», non evocaría referente coñecido ningún. Se cadra, este sinxelo xogo lingüístico foi a faísca que prendeu a imparable andaina da multinacional galega. Vai ti saber!

Por certo, outro nome comercial monovocálico (que terán?). Despois dunhas semanas, aquí deixo unha nova rolda de marcas de vogal única, comezando, como non, por Zara. Un enredo que reflicte ben ás claras ou meu indomable espírito «friqui». Alguén se anima a continuar a serie?

Moda galega (monovocalismo en «a»)

Automóbiles alemáns (monovocalismo en «e»)

Galletas de Artiach (monovocalismo en «i»)

Esta vez, automóbiles suecos (monovocalismo en «i»)

Pegamento alemán (monovocalismo en «u»)

«Nuair 'tá mé imithe»

Deille ao play e quedei pampo! Coñecía a canción, mais resultoume abraiante esa coreografía de 600 vasos convertidos en instrumentos de percusión! Os intérpretes, outros tantos estudantes dun instituto irlandés e a vocalista de dezaseis anos Laoise Nolan. A peza, cantada en gaélico, titúlase «Nuair 'tá mé imithe», versión da orixinal inglesa «When I’m gone» («Cando eu marche»), tamén coñecida como «The Cup Game».

Este incrible exercicio de coordinación lembroume aqueloutra marabilla do «Escatumbararibê» brasileiro, mais esta vez co engado da lingua gaélica, un idioma minorizado que tanto ten en común co noso. Emocionante a implicación de toda esa rapazada coa súa lingua!

Aquí tedes a letra en gaélico e en inglés.

[gaélico]

Tá an ticéad a'am don bhealach fada
Dhá bhuidéal uisce don thuras
Is ba bhreá liom cara a bheith in éindí liom
Mé ag fágáil amárach, mbeidh tú liom?

Nuair 'tá mé imithe
Nuair 'tá mé imithe
Aireoidh tú uait mé 's gan mé ann
Aireoidh tú uait mé 's mo aoibh
Aireoidh tú uait mé 'chuile thaobh
Ó, aireoidh tú uait mé 's gan mé ann

Tá an ticéad 'am don bhealach fada
Tá an saol mór ag fanacht liom
Measc na sléibhte, taobh na habhann
Ait a bhíonn an t-aer breá úr
Beidh sé i bhfad níos fearr leat a stóir

Nuair 'tá mé imithe
Nuair 'tá mé imithe
Aireoidh tú uait mé 's gan mé ann
Aireoidh tú uait mé 's me ag caint
Aireoidh tú uait mé 's mé ag seinnt
Ó, aireoidh tú uait mé 's gan mé ann

[inglés]

I got my ticket for the long way 'round
Two bottle whiskey for the way
And I sure would like some sweet company
And I'm leaving tomorrow, what-do-ya say?

When I'm gone
When I'm gone
You're gonna miss me when I'm gone
You're gonna miss me by my hair
You're gonna miss me everywhere, oh
You're gonna miss me when I'm gone

I've got my ticket for the long way 'round
The one with the prettiest view
It's got mountains, it's got rivers,
It's got woods that give you shivers
But it sure would be prettier with you

When I'm gone
When I'm gone
You're gonna miss me when I'm gone
You're gonna miss me by my walk
You'll miss me by my talk, oh
You're gonna miss me when I'm gone

Un xogo de vasos que se espalla día tras día. Deseguido, un grupo de nenos e nenas de 6º de EP do CEIP Coutada de Beade a interpretar, no Día das Letras deste ano, unha versión en galego desta mesma peza. Mágoa a pouca calidade do vídeo, mais en todo caso... fantástico!

Ah!, e se vos apetece probar, velaí vai un titorial co que aprender esta coreografía. A por un vaso!

«Charabia», de Charles Chaplin

En Tempos modernos (1935), Charles Chaplin ofrece a súa visión traxicómica dos convulsos tempos da Gran Depresión: desemprego, fame, inxustiza social... (moi recomendable revela hoxe!). Nunha das súas escenas, Chaplin canta, nun idioma incomprensible, a que se coñece como «Charabia», unha versión do clásico «Je cherche après Titine» de Leo Daniderff. É a súa achega ao mundo das linguas de ficción. Así naceu:

Charlot entra a traballar como camareiro e cantante nun restaurante con animación musical. A estrela do cine mudo non fala, mais debe interpretar unha canción cuxa letra non dá aprendido. Solución? A súa compañeira, Gamin (Paulette Goddard), escríbelle o texto no puño da camisa. Cando Charlot sae á escena e comeza a bailar, o puño sae voando. Non lembra a canción! Non ten a letra! Que facer? Gamin bérralle: «Canta!! Non importan as palabras» (gran sentenza para un filme a cabalo entre o cine mudo e o sonoro). E así, por primeira e derradeira vez, escoitamos a voz de Charlot na gran pantalla. Canta nun idioma inventado que mestura elementos do francés, do italiano e do ruso con palabras totalmente inexistentes. Velaí vai a letra (aviso: inútil o uso de tradutores automáticos!):

Se Bella ciu satore, je notre so cafore
Je notre si cavore, je la tu, la ti, la tua

La spinach o la busho, cigaretto porta bello
Ce rakish spagaletto, si la tu, la ti, la tua 

Senora Pilasina, voulez vous le taximeter, 
Le zionta sous la sita, tu la tu, la tu, la ua 

Se muntya si la moora, la sontya so gravora
La zontya comme sora, Je la poose a ti la tua

Je notre so la mina, je notre so cosina
Je le se tro savita, je la tuss a vi la tua

Se motra so la sonta, chi vossa la travonta
Les zosha si katonta, tra la la la, la la la

Les de, le ce, pawnbroka, lee de ce peu how mucha
Lee ze contess e kroke, punka wa la, punka ua

Unha brillante ocorrencia ludolingüística dun xenio que sobre a limitación da comunicación verbal chegou a dicir: «As palabras son escasas. O máis grande que podes dicir con elas é elefante». Se cadra é por iso que só con ver a súa peculiar coreografía case comprendemos á perfección o que canta.

Alfabetos antropomorfos

A voz «alfabeto» provén das letras alfa e beta, as dúas primeiras da serie alfabética do grego. O seu sinónimo «abecedario» provén das letras a, be, ce e de, as catro primeiras da serie alfabética do latín. O alfabeto galego posúe 23 letras: a (a), b (be), c (ce), d (de), e (e), f (efe), g (gue), h (hache), i (i), l (ele), m (eme), n (ene), ñ (eñe), o (o), p (pe), q (que), r (erre), s (ese), t (te), u (u), v (uve), x (xe), z (zeta).

A orixe da orde alfabética é un misterio para os expertos en paleografía. Disque os primeiros abecedarios coñecidos proveñen das escavacións de Ugarit, en Siria, e datan do 1400 a. C. A orde que amosan coincide de forma notable coa do posterior alfabeto fenicio, que serviu de base para o grego, este para o estrusco e este, á súa vez, para o latino. A orde alfabética galega herdámola, como é sabido, da latina.

Na rede, como xa vimos aquí, haivos unha chea de vídeos que presentan o alfabeto de xeito orixinal e atraente. Entre os meus preferidos están os dos «alfabetos antropomorfos», é dicir, os alfabetos representados a través do corpo humano. Velaí van tres destas pezas:

Na primeira, aparece unha única persoa, o bailarín estadounidense Toby Towson.

Na segunda, intervén un grupo de estudantes de deseño gráfico de Newcastle (Inglaterra).

Na terceira, vemos todo o proceso creativo co que o fotógrafo Benning Arjan reproduciu The Body Type, unha tipografía elaborada a partir de modelos espidas ideada en 1969 polo deseñador holandés Anthon Beeke.

Se cadra, tamén vós podedes animarvos a crear os vosos propios «alfabetos antropomorfos». Ánimo!

Solución ao titultexto (8-11-2012):  [A dona do corpo delgado], despois de [elevar as pálpebras], ollou [arredor de si]. Para ela, por mor do [crime en Compostela], as [cousas] xa non eran igual. Desde [a fiestra baldeira] d[un hotel de primeira sobre o río] pensaba saudosa: [«non vexo Vigo nin Cangas»]. Só podía contemplar [os eidos] da [Terra Chá]: [herba aquí ou acolá], [un millón de vacas] e [xente ao lonxe]. Poñíase [o sol do verán]: era [o crepúsculo. E as formigas] a pasear polas paredes. Xa se imaxinaba pasando [unha longa noite de pedra] [á lus do candil]. Por sorte, chegou un [Land Rover]; e nel, [Cándido Branco e o Cabaleiro Negro], [os dous de sempre]. Por fin xa podía comezar [a esmorga]!

A dona do corpo delgado, Álvaro Cunqueiro. / Elevar as pálpebras, Yolanda Castaño. / Arredor de si, Otero Pedrayo. / Crime en Compostela, Carlos G. Reigosa. / Cousas, Castelao. / A fiestra baldeira, Rafael Dieste. / Un hotel de primeira sobre o río, Xohana Torres. / Non vexo Vigo nin Cangas, Bernardino Graña. / Os eidos, Uxío Novoneyra. / Terra Chá, Manuel María. / Herba aquí e acolá, Álvaro Cunqueiro. / Un millón de vacas, Manuel Rivas. / Xente ao lonxe, Eduardo Blanco Amor. / O sol do verán, Carlos Casares. / O crepúsculo e as formigas, Xosé L. Méndez Ferrín. / Longa noite de pedra, Celso Emilio Ferreiro. / Á lus do candil, Anxel Fole. / Land Rover, Suso de Toro. / Cándido Branco e o Cabaleiro Negro, Darío Xohán Cabana. / Os dous de sempre, Castelao. / A esmorga, Eduardo Blanco Amor.